تنگنای ارزی و درآمد نفتی؛ چالش‌های پیش‌روی اقتصاد و سه سناریوی آینده

پیامدهای ناشی از تنگنای ارزی و درآمد نفتی کشور در کانون توجه کارشناسان قرار گرفته است، چرا که اختلال همزمان در جریان نقدی ارز و عدم دسترسی به ذخایر خارجی، شرایط مدیریت مالی را نسبت به گذشته پیچیده‌تر کرده است.

ابعاد تنگنای ارزی و درآمد نفتی در شرایط کنونی

اقتصاد کشور اکنون با دو مانع اساسی روبه‌روست؛ از یک طرف درآمدهای ناشی از صادرات نفت با افت شدیدی همراه شده و از طرف دیگر بخش عمده‌ای از ذخایر ارزی در خارج از کشور غیرقابل‌دسترس است. این وضعیت برخلاف برخی کشورهای منطقه، نقدشوندگی ارزی را به کمترین سطح ممکن رسانده است.

مقایسه وضعیت فعلی با دوره‌های پیشین تحریمی نشان می‌دهد ضربه‌گیرهای اقتصادی مانند موجودی سرمایه، ظرفیت‌های پس‌انداز خانوارها و منابع در گردش شرکت‌ها تحلیل رفته‌اند. تضعیف درآمدهای مالیاتی و کاهش دریافتی‌های بیمه‌ای نیز جبران این کسری‌ها را دشوارتر ساخته است.

تشدید سلطه مالی و اثرات تورمی در بازارها

هنگامی که دسترسی به ارزهای نفتی قطع می‌شود و درآمدهای عمومی کاهش می‌یابد، خطر سلطه مالی پررنگ‌تر خواهد شد. در چنین چارچوبی، مصارف اجتناب‌ناپذیر اداری و عمومی به شبکه پولی و بانکی منتقل می‌شود که پیامد ناگزیر آن رشد پایه پولی خواهد بود.

افزایش نااطمینانی نسبت به نرخ ارز و جریان تامین کالا، رفتارهای مصرفی و تجاری را محتاطانه می‌کند و زمینه تسریع فشارهای تورمی را فراهم می‌سازد.

در پنج ماهه نخست سال جاری، تخصیص منابع به بخش دارو و تجهیزات درمانی ۳۰ درصد افزایش داشته، اما سهم کالاهای اساسی با کاهش ۸ درصدی همراه بوده است؛ رویکردی که دوام آن به احیای منابع ارزی بستگی دارد.

سه مسیر پیش‌روی مدیریت اقتصادی کشور

کارشناسان برای ماه‌های آتی سه مسیر محتمل را ترسیم می‌کنند:

• سناریوی گشایش دیپلماتیک: کاهش محدودیت‌های تجاری و تسهیل دسترسی به دارایی‌های خارجی برای مهار موقت نوسانات.
• سناریوی تداوم فرسایشی: ادامه رشد منفی یا محدود، کاهش تدریجی قدرت خرید و تضعیف ظرفیت‌های تولیدی در بلندمدت.
• سناریوی فشار حداکثری: مسدودسازی شدیدتر کانال‌های تجاری و انتقال پول که رکود و جهش ارزی عمیق‌تری به همراه خواهد داشت.

تثبیت پایدار شرایط بدون انجام اصلاحات ساختاری در نظام بودجه‌ریزی، شبکه بانکی و حل مسائل مرتبط با تنگنای ارزی و درآمد نفتی امکان‌پذیر نخواهد بود و مدیریت این تنگنا نیازمند واقع‌گرایی و تصمیم‌گیری‌های به‌موقع است.