جاده ابریشم یخی؛ شتاب چین در راه‌اندازی مسیر ترانزیتی شمالگان

توسعه جاده ابریشم یخی به‌عنوان راهبردی نوین از سوی پکن، پاسخی به چالش‌های ترانزیتی در گذرگاه‌های راهبردی جهان از جمله خاورمیانه به شمار می‌رود. دولت چین با هدف تنوع‌بخشی به شریان‌های بازرگانی و تضمین امنیت واردات انرژی، بهره‌برداری از گذرگاه‌های شمالی اقیانوس منجمد شمالی را به‌طور چشمگیری شتاب بخشیده است.

مزیت زمانی و اقتصادی جاده ابریشم یخی برای تجارت چین و اروپا

شرکت کشتیرانی سی‌لجند نخستین برنامه منظم ترابری کانتینری خود را میان بندر نینگبو-ژوشان و بنادر اروپایی کلید زده است. این شناورها با گذر از نوار ساحلی شمالی روسیه و آب‌های شمالگان به مقصد خود می‌رسند. برای فصل دریانوردی سال ۲۰۲۶ میلادی، هشت سفر ترانزیتی در این شاهراه برنامه‌ریزی شده که کالاهایی نظیر سامانه‌های ذخیره‌سازی، باتری‌های صنعتی و پنل‌های خورشیدی را جابه‌جا می‌کنند.

صرفه‌جویی در زمان، برگ برنده ترانزیت از این پهنه آبی است. پیمودن فاصله میان شرق چین تا بریتانیا از راه قطب شمال نزدیک به ۲۰ روز زمان می‌برد، درحالی‌که جابه‌جایی از آبراهه سنتی کانال سوئز بین ۳۰ تا بیش از ۴۰ روز به درازا می‌انجامد.

پیامدهای زیست‌محیطی و موانع فنی در توسعه مسیر قطبی

آب شدن پرشتاب لایه‌های یخی شمالگان ناشی از تحولات اقلیمی، پهنه ناوبری را گسترده‌تر کرده است. طبق ارزیابی‌های اقلیمی، پهنه یخ‌های قطبی در اواخر تابستان ۲۰۲۵ افتی ۲۸ درصدی را نسبت به سال ۲۰۰۵ تجربه کرده و بیش از ۹۵ درصد از توده‌های کهن یخی از میان رفته‌اند. این دگرگونی‌ها اگرچه تردد دریایی را تسهیل کرده، اما نگرانی‌ها پیرامون پیامدهای بوم‌شناختی در جاده ابریشم یخی را دوچندان ساخته است.

رسوب دوده و کربن بر سطح برف‌ها بازتابش پرتوهای خورشیدی را می‌کاهد و ذوب یخچال‌ها را تسریع می‌کند. افزون بر این، دشواری مهار لکه‌های نفتی در آب‌های سردسیر، نبود امکانات امدادی نزدیک و الزام استفاده از یخ‌شکن‌های پرهزینه، ریسک ناوبری تجاری را بالا برده است.

افزایش حضور ناوگان تجاری در عرض‌های شمالی مستلزم پایبندی به پروتکل‌های سخت‌گیرانه سوختی و ایمنی دریانوردی است.

نقش راهبردی مسیر شمالی در تنوع‌بخشی به واردات انرژی

بررسی آمارهای حمل‌ونقل نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۴ با ثبت ۹۵ سفر ترانزیتی، بیش از ۳ میلیون تن کالا از طریق سواحل شمالی روسیه منتقل شد. هم‌زمان، تا نیمه تابستان ۲۰۲۶ نزدیک به شش میلیون بشکه نفت خام روسیه با هفت محموله دریایی از مدار شمالگان به بازارهای آسیایی ارسال شد که نشان‌دهنده اقبال گسترده خریداران شرقی است.

با وجود ارتقای ظرفیت‌ها، جاده ابریشم یخی به دلیل ویژگی‌های خاص آب‌وهوایی نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین مسیرهای استراتژیک بین‌المللی شود. با این حال، پکن با گسترش حضور در گذرگاه شمالی می‌کوشد ریسک ناشی از بحران‌های ژئوپولیتیک در گلوگاه‌های مرسوم را به حداقل برساند.