جامعه پزشکی ایران در محاصره چالش‌های معیشتی و مهاجرت نخبگان

جامعه پزشکی ایران این روزها با بحران‌های ساختاری، فشار شدید معیشتی و نابرابری در توزیع نیروی انسانی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ وضعیتی که انگیزه خدمت‌رسانی را در میان کادر درمان کاهش داده و زنگ هشدار را برای آینده نظام سلامت به صدا درآورده است.

ابعاد بحران اشتغال و معیشت در جامعه پزشکی ایران

از میان جمعیت ۴۵۰ هزار نفری فعال در حوزه سلامت، بیش از ۱۰۰ هزار پزشک عمومی، ۴۰ هزار متخصص و فوق‌تخصص، و حدود ۵۰ هزار دندانپزشک در کشور حضور دارند. با این حال، تخمین زده می‌شود که بیش از ۴۰ هزار پزشک عمومی به‌طور کامل از چرخه طبابت خارج شده‌اند یا تنها در حوزه‌های غیردرمانی و زیبایی فعالیت می‌کنند.

ظرفیت‌سازی‌های بی‌رویه دانشگاهی در سال‌های اخیر می‌تواند نسبت پزشک به جمعیت را به بیش از ۲۰ نفر در هر ۱۰ هزار نفر برساند. کارشناسان هشدار می‌دهند که این روند بدون ایجاد زیرساخت‌های شغلی، به بیکاری گسترده و هدررفت سرمایه‌های انسانی نخبگان منتهی خواهد شد.

نابرابری جغرافیایی و چالش‌های زیستی کادر درمان

توزیع نامتوازن نیروی انسانی سبب شده است بیش از نیمی از شاغلان حوزه پزشکی در تهران متمرکز شوند. نبود زیرساخت‌های رفاهی، امکانات تحصیلی مناسب برای فرزندان و عدم پیش‌بینی مشوق‌های مالی کارآمد، ماندگاری متخصصان در نقاط کم‌برخوردار را به شدت ناممکن کرده است.

اجبار و دستورالعمل‌های اداری نمی‌تواند تضمین‌کننده حضور پایدار پزشک در مناطق محروم باشد؛ تا زمانی که دولت هزینه‌ها و ابزارهای انگیزشی واقعی را فراهم نکند، افت کیفیت خدمات درمانی گریزناپذیر خواهد بود.

وضعیت دشوار دستیاران تخصصی و خالی ماندن رشته‌های پایه

دستیاران پزشکی با دریافتی حدود ۳۰ میلیون تومان در ماه و بدون پوشش‌های بیمه‌ای و شغلی استاندارد، بار نزدیک به ۸۰ درصد خدمات بیمارستان‌های آموزشی را به دوش می‌کشند. این فشار کاری مضاعف سبب شده است تمایل به رشته‌های حیاتی نظیر جراحی اطفال، بیهوشی و طب اورژانس به شدت کاهش یابد.

• خطر مهاجرت نخبگان: بیش از ۸۰ درصد دستیاران تمایل به مهاجرت دارند و مقصد بسیاری از آنان کشورهای حوزه خلیج فارس است.
• فشار تورمی: دستمزدهای پایین در برابر مسئولیت‌های سنگین حقوقی و کیفری، انگیزه ادامه تحصیل در تخصص‌های دشوار را از بین برده است.
• پرت منابع درمانی: نبود نظارت مبتنی بر راهنماهای بالینی، منجر به انجام حجم بالایی از اقدامات تشخیصی و تصویربرداری‌های غیرضروری شده است.

راهکارهای نجات نظام سلامت و اجرای پزشک خانواده

سهم واقعی حوزه سلامت از تولید ناخالص ملی در حال حاضر به کمتر از ۴ درصد افت کرده است. برای خروج از این بن‌بست، بازنگری در سهم سلامت از بودجه عمومی، اصلاح تعرفه‌های نامتوازن و حذف رابطه مالی مستقیم میان طبیب و بیمار از طریق تقویت بیمه‌ها الزامی است.

طرح پزشک خانواده نیز پس از دو دهه اجرا، نیازمند بازبینی اساسی است تا از تبدیل شدن به سازوکاری صرفاً اداری فاصله بگیرد. ارتقای جایگاه اجتماعی، تأمین امنیت شغلی و بازسازی اعتماد متقابل میان جامعه پزشکی ایران و مراجعان، اساسی‌ترین گام برای تضمین پایداری مراقبت‌های درمانی در کشور خواهد بود.