درگیری‌های مرتبط با آب در جهان با جهش ۷۸ درصدی رکورد زد

گسترش کم‌سابقه درگیری‌های مرتبط با آب در کانون توجه همایش بین‌المللی هفته جهانی آب در استکهلم قرار گرفته است؛ رویدادی که به چالش‌های فزاینده امنیت آب در مناطق بحران‌زده جهان می‌پردازد.

بر اساس بررسی‌های تخصصی انجام‌شده، در سال ۲۰۲۴ میلادی بالغ بر ۴۲۰ مورد تنش و نبرد بر سر منابع آبی به ثبت رسیده که این رقم نشان‌دهنده رشد چشمگیر ۷۸ درصدی نسبت به آمار ۲۳۵ موردی سال ۲۰۲۲ است. ریشه اصلی این بحران، آسیب‌دیدن سازمان‌یافته شبکه‌های آبرسانی و مناقشه بر سر دسترسی به مایه حیات در میانه جنگ‌های فرسایشی عنوان می‌شود.

ابعاد سه‌گانه مناقشات و درگیری‌های مرتبط با آب

کارشناسان بین‌المللی حوزه منابع طبیعی، کشمکش‌های آبی را در سه الگوی کلی دسته‌بندی می‌کنند که هر یک پیامدهای متفاوتی بر زیست جوامع انسانی بر جای می‌گذارند:

• آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها: تخریب آگاهانه یا تصادفی سدها، سامانه‌های تصفیه، خطوط انتقال و شبکه‌های برقِ متصل به منابع آبی که ۵۵ درصد از کل موارد را شامل می‌شود.
• عامل محرک تنش: کمیابی فیزیکی آب و توزیع نابرابر که جرقه‌بخش ۲۸ درصد از منازعات میان جوامع بومی، کشاورزان و گروه‌های محلی بوده است.
• سلاح جنگی: استفاده تاکتیکی از قطع جریان آب، آلوده‌سازی عمدی یا رهاسازی سیلاب علیه طرف مقابل که حدود ۲ درصد رخدادها را تشکیل می‌دهد.

کانون‌های اصلی بحران آب در خاورمیانه و شمال آفریقا

وضعیت دسترسی به آب شرب در مناطق تحت محاصره و درگیر جنگ به مرحله‌ای بحرانی رسیده است. در باریکه غزه، حدود ۹۰ درصد از زیرساخت‌های آب و شبکه فاضلاب به طور کامل منهدم شده و بیش از ۷۰ درصد از ساکنان امکان دسترسی به حداقل سرانه روزانه ۶ لیتر آب آشامیدنی را ندارند؛ وضعیتی که با جهش ۵۰۰ درصدی قیمت آب همراه بوده است.

تخریب تأسیسات آبی در مناطق جنگی، شیوع گسترده بیماری‌های واگیر نظیر وبا را تسریع کرده و میلیون‌ها انسان را در معرض گرسنگی حاد قرار داده است.

در قاره آفریقا، مناقشات سودان به آوارگی نزدیک به ۱۲ میلیون نفر و بحران در شبکه آبرسانی دارفور انجامیده است. هم‌زمان، تنش‌های نظامی در غرب آسیا سامانه‌های نمک‌زدایی و مخازن استان هرمزگان و جزیره قشم را دچار اختلال کرده است؛ در حالی که ذخایر سدهای شهر مشهد به زیر ۳ درصد رسیده و بخش وسیعی از مخازن اصلی با افت ۹۲ درصدی حجم ذخیره مواجه هستند.

وابستگی حیاتی خلیج فارس به نمک‌زدایی و وضعیت اوکراین

امنیت آبی در کرانه جنوبی خلیج فارس پیوند ناگسستنی با فعالیت مجتمع‌های آب‌شیرین‌کن دارد؛ مراکزی که ۹۹ درصد آب قطر، بالای ۹۰ درصد آب کویت و بحرین، ۸۶ درصد منابع عمان و ۷۰ درصد آب آشامیدنی عربستان سعودی را تأمین می‌کنند.

در اروپای شرقی نیز پیامدهای جنگ باعث افت ۷۰ درصدی تولید برق و اختلال گسترده در شبکه گرمایش و آبرسانی اوکراین شده است، به‌طوری که بیش از ۱۰ میلیون نفر از دسترسی پایدار به آب سالم محروم مانده‌اند.

تداوم این روند نشان می‌دهد که مهار درگیری‌های مرتبط با آب نیازمند تدوین سازوکارهای الزام‌آور بین‌المللی جهت صیانت از زیرساخت‌های زیستی غیرنظامیان در سراسر جهان است.