کتاب قبیله علیه آزادی؛ روایت گذار یوسا از سوسیالیسم به دفاع از جامعه باز

کتاب قبیله علیه آزادی اثر ماریو بارگاس یوسا، روایتگر یکی از جذاب‌ترین دگرگونی‌های فکری در میان چهره‌های سرشناس ادبیات معاصر جهان است؛ سفری فکری از شیفتگی به آرمان‌های چپ‌گرایانه به سمت دفاع همه‌جانبه از آزادی‌های فردی و اقتصاد مبتنی بر بازار.

گذار تاریخی از مارکسیسم به دفاع از جامعه باز

چرخش اندیشمندان و نویسندگان از اردوگاه سوسیالیسم به سوی لیبرالیسم کلاسیک، پدیده‌ای بااهمیت در تاریخ اندیشه مدرن به شمار می‌آید. ماریو بارگاس یوسا، برنده نوبل ادبیات اهل پرو، نماد بارز چنین تحولی است. او که در سال‌های جوانی از هواداران سرسخت انقلاب کوبا محسوب می‌شد، با مشاهده واقعیت‌های حکومت‌های اقتدارگرا، راه خود را از جریانات چپ جدا کرد.

رویدادهایی نظیر سرکوب مخالفان و دادگاه‌های نمایشی برای روشنفکران در کوبا، از جمله بازداشت هبرتو پادیا، به همراه تجربه مواجهه میدانی با فضای بسته بلوک شرق، تصورات پیشین یوسا را درباره سوسیالیسم دگرگون ساخت.

«دفاع از آزادی در جهان مدرن، مستلزم رهایی از گرایش ناخودآگاه انسان به ذهنیت قبیله‌ای و پذیرش عقلانیت، حاکمیت قانون و نقدپذیری است.»

آموزگاران فکری و بازتعریف سنت آزادی‌خواهی

کتاب قبیله علیه آزادی فراتر از یک خودزندگی‌نامه، ادای دینی است به متفکرانی که شالوده فلسفی و اقتصادی جهان آزاد را پایه‌ریزی کرده‌اند. یوسا در این کتاب به بررسی آرا و زندگی هفت اندیشمند کلیدی می‌پردازد:

• آدام اسمیت: تبیین مبانی تجارت آزاد و نقش رقابت در پیشرفت جامعه مدنی
• کارل پوپر: نقد ایدئولوژی‌های تمامیت‌خواه و دفاع از جامعه باز
• فریدریش هایک: روشنگری درباره پیامدهای مخرب اقتصاد دستوری و متمرکز
• آیزایا برلین، ریمون آرون و خوزه اورتگا ئی گست: تحلیل آزادی منفی، کثرت‌گرایی و مخاطرات توده‌گرایی

مفهوم قبیله و پیوند آن با چالش‌های فکری معاصر

محور اصلی استدلال نویسنده در کتاب قبیله علیه آزادی، تقابل میان استقلال فردی و تمایل دیرینه به حل شدن در جمع است. از نگاه یوسا، تعصب‌های ایدئولوژیک، ناسیونالیسم افراطی و توتالیتاریسم همگی بازتولید ذهنیت قبیله‌ای هستند که در آن فردیت و حق انتخاب پایمال می‌شود.

این تجربه فکری برای جامعه مخاطبان معاصر، بستری غنی فراهم می‌سازد تا نسبت میان توسعه اقتصادی، عدالت و آزادی‌های مدنی را بدون پیش‌داوری‌های جزم‌گرایانه بازبینی و ارزیابی کنند.