میانجی‌گری روسیه در مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا؛ فرصت‌ها و چالش‌های مسکو

در شرایط بن‌بست دیپلماتیک جاری، میانجی‌گری روسیه در مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا بار دیگر به‌عنوان راهکاری احتمالی مورد توجه قرار گرفته است؛ رویکردی که بر بستری از منافع هم‌پوشان در حوزه منع اشاعه هسته‌ای و پیوندهای فنی پیشین استوار است.

پیشینه دیپلماسی هسته‌ای و ظرفیت‌های واسطه‌گری مسکو

مسدود شدن مجاری گفت‌وگو میان طرفین، نیاز به یک واسطه مورد اعتماد را به یکی از اساسی‌ترین گره‌های دیپلماتیک بدل کرده است. مسکو به‌واسطه مشارکت فنی دیرپا در صنعت صلح‌آمیز هسته‌ای ایران و حضور در طراحی توافق‌های پیشین، موقعیتی متمایز برای تسهیل تعاملات دارد.

نگاهی به دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که تعامل میان قدرت‌ها بر سر مهار تسلیحاتی امری ممکن بوده است:

• پروژه بوشهر در سال ۱۹۹۵: بازگرداندن پسماندهای سوخت مصرف‌شده برای رفع ابهامات بین‌المللی.
• شکل‌گیری برجام در سال ۲۰۱۵: همکاری فنی فشرده میان قدرت‌های جهانی برای دستیابی به تفاهم مشترک.
• سابقه تاریخی سال ۱۹۷۷: هماهنگی ابرقدرت‌ها برای بازداشتن آفریقای جنوبی از انجام آزمایش‌های اتمی.

محاسبات راهبردی روسیه در توازن قوای خاورمیانه

هرچند مناسبات دفاعی تهران و مسکو در سال‌های اخیر توسعه یافته و قراردادهای گسترده‌ای منعقد شده است، اما راهبرد بنیادین کرملین مبتنی بر جلوگیری از تغییر غیرقابل کنترل موازنه قدرت منطقه‌ای است. گسترش رقابت‌های تسلیحاتی در خلیج فارس می‌تواند منافع اقتصادی و ثبات پیرامونی مسکو را تحت‌الشعاع قرار دهد.

ظهور ساختارهای مجهز به تسلیحات اتمی در منطقه نه‌تنها متضمن منافع راهبردی قدرت‌های بین‌المللی نیست، بلکه می‌تواند محرک یک مسابقه تسلیحاتی گسترده شود.

چالش‌ها و استانداردهای دوگانه در مسیر توافق

فرآیند واسطه‌گری خالی از دست‌اندازهای پیچیده نیست. امضای پیمان‌های ۳۰ ساله با برخی بازیگران منطقه‌ای بدون تحمیل نظارت‌های سفت‌وسخت بین‌المللی، زمینه‌ساز شکل‌گیری انتقادها نسبت به اعمال معیارهای دوگانه شده است. از سوی دیگر، مسکو نیز ممکن است در ازای تسهیل گفت‌وگوها، امتیازاتی را در سایر حوزه‌های مناقشه‌برانگیز مطالبه کند.

در نهایت، میانجی‌گری روسیه در مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا علی‌رغم تمامی اصطکاک‌های موجود، بر ضرورت‌های امنیتی مشترکی تکیه دارد که می‌تواند مبنایی برای احیای چارچوب‌های صلح‌آمیز و پایان دادن به بن‌بست کنونی باشد.