چالش‌های ترانزیت منطقه؛ چرا ایران از هدف ۴۰ میلیون تنی فاصله دارد؟

ایران با وجود بهره‌مندی از موقعیت استراتژیک در قلب مسیرهای تجاری، همچنان برای دستیابی به سهم واقعی خود در ترانزیت منطقه با چالش‌های ساختاری و فرآیندی روبروست.

چالش‌های پیش روی هدف ۴۰ میلیون تنی ترانزیت

بر اساس برنامه‌های توسعه کشور، هدف‌گذاری شده است که حجم ترانزیت منطقه و عبور کالا از خاک ایران تا پایان برنامه هفتم به رقم ۴۰ میلیون تن برسد. برای تحقق این چشم‌انداز، وزارت راه و شهرسازی بر لزوم ایجاد ترکیبی از حمل‌ونقل جاده‌ای (۷۰ درصد) و ریلی (۳۰ درصد) تأکید دارد.

با این حال، شکاف میان ظرفیت‌های موجود و اهداف برنامه‌ریزی شده، نشان‌دهنده ضرورت اصلاحات بنیادین در زیرساخت‌ها و فرآیندهای اداری است.

توقف طولانی در مرزها؛ مانعی بر سر راه رقابت‌پذیری

یکی از اصلی‌ترین عوامل کاهش جذابیت مسیرهای عبوری از ایران، زمان طولانی توقف کالا در گمرکات و پایانه‌های مرزی است. بر اساس داده‌های مرکز پژوهش‌های مجلس، تفاوت فاحشی میان سرعت تردد در ایران و کشورهای رقیب وجود دارد:

این تأخیرهای طولانی به معنای خواب سرمایه و افزایش هزینه‌های دموراژ است که در نهایت باعث می‌شود حتی مسیرهای طولانی‌تر اما سریع‌تر، برای صاحبان کالا اقتصادی‌تر به نظر برسند.

موانع غیرفیزیکی و رقابت با کریدورهای جایگزین

فعالیت در حوزه ترانزیت منطقه تنها به ساخت جاده و خط آهن محدود نمی‌شود. عوامل مالی و حقوقی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در انتخاب مسیرها دارند. مواردی نظیر:

• محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های بین‌المللی
• دشواری در انجام مبادلات ارزی و بانکی
• مشکلات مربوط به پوشش‌های بیمه‌ای کالا

این عوامل باعث شده‌اند که بخشی از بار بالقوه منطقه به سمت مسیرهای جایگزین، از جمله کریدور میانی (Middle Corridor) سوق داده شود. برای بازپس‌گیری جایگاه خود، ایران باید فرآیندها را هوشمندسازی کرده و از طریق پروژه‌هایی مانند تکمیل راه‌آهن رشت-آستارا، اتصال زنجیره‌ای بنادر به شبکه ریلی را تضمین کند.

نتیجه‌گیری

دستیابی به جایگاه «چهارراه ترانزیتی منطقه» مستلزم عبور از نگاه صرفاً زیرساختی و توجه به سرعت، هزینه و قابلیت پیش‌بینی در فرآیندهای مرزی است. تنها با کاهش زمان توقف و رفع موانع بانکی است که مزیت جغرافیایی ایران به یک مزیت اقتصادی ملموس تبدیل خواهد شد.