مسیر مبهم ارز صادرات فولاد؛ چرا درآمد ارزی به چرخه تولید باز نمی‌گردد؟

گزارش‌های اخیر از صنعت آهن و فولاد ایران، حکایت از وجود یک چالش ساختاری بزرگ در فرآیند صادرات دارد؛ جایی که ارز حاصل از فروش محصولات استراتژیک، به دلیل مداخله واسطه‌ها و استفاده از کارت‌های بازرگانی غیرتولیدی، به چرخه تولید باز نمی‌گردد.

سقوط سهم تولیدکنندگان از بازار صادرات فولاد

اگرچه آمارها نشان‌دهنده رشد خیره‌کننده ارزش صادرات زنجیره آهن و فولاد است، اما این رقم تنها بخشی از واقعیت را بازگو می‌کند. بر اساس داده‌های منتشر شده، ارزش صادرات در ۹ ماهه سال ۱۴۰۴ با رشد ۲۷ درصدی از مرز ۶ میلیارد دلار عبور کرده است.

با این حال، تحلیل جزئیات نشان می‌دهد که این موفقیت ظاهری، با یک بحران در توزیع سود همراه است. سهم تولیدکنندگان واقعی از این حجم صادرات به حدود ۴۰ درصد محدود شده و بخش عمده‌ای از عملیات صادراتی، توسط کارت‌های بازرگانی غیرتولیدی مدیریت می‌شود.

چالش نرخ ارز و نفوذ واسطه‌ها در زنجیره تأمین

یکی از دلایل اصلی که باعث شده تاجر جای فولادساز را بگیرد، اختلاف فاحش میان نرخ ارز رسمی و هزینه‌های واقعی تولید است. تولیدکنندگان برای تأمین مواد اولیه و انرژی با نرخ‌های نزدیک به بازار آزاد هزینه می‌کنند، اما ملزم به عرضه ارز صادراتی خود در سامانه‌های دولتی با نرخ‌های پایین‌تر هستند.

این وضعیت باعث شده است که بسیاری از کارخانه‌ها ترجیح دهند محصول خود را در بازار داخلی به‌صورت ریالی بفروشند و مسئولیت پیچیدگی‌های صادرات و تعهدات ارزی را به واسطه‌ها واگذار کنند. در این میان، واسطه‌ها با بهره‌گیری از اختلاف قیمت‌ها، سودهای کلانی کسب می‌کنند بدون آنکه مسئولیتی در قبال بازگشت ارز به کشور داشته باشند.

خطر کارت‌های بازرگانی اجاره‌ای و یک‌بارمصرف

بخش آسیب‌زاتر ماجرا، استفاده از کارت‌های بازرگانی اجاره‌ای است. در این شیوه، کالا به نام شخص یا شرکتی صادر می‌شود که هیچ ارتباطی با فرآیند تولید ندارد. این اقدام باعث می‌شود:

• تعهدات ارزی به نام اشخاصی ثبت شود که قابلیت ردیابی مالی ندارند.
• درآمدهای ارزی از صورت‌های مالی کارخانه‌های اصلی حذف شود.
• بخش قابل توجهی از ارز صادراتی به چرخه اقتصادی کشور بازنگردد.

استفاده از صادرکنندگان غیرواقعی و کارت‌های یک‌بارمصرف، سهم صادرات واقعی کارخانه‌ها را به شدت کاهش داده و شفافیت مالی را از بین برده است.

نتیجه‌گیری: ضرورت شفافیت در مسیر بازگشت ارز

برای حل بحران ارز صادرات فولاد، تنها افزایش حجم صادرات کافی نیست؛ بلکه باید پیوند میان تولیدکننده، صادرکننده و دریافت‌کننده واقعی ارز بازسازی شود. اصلاح نرخ‌های عرضه در تالارهای معاملاتی و اعتبارسنجی دقیق برای صدور کارت‌های بازرگانی، گام‌های ضروری برای جلوگیری از خروج سرمایه و تقویت دوباره صنعت فولاد کشور خواهد بود.