خرید قسطی و قسط‌بندی فقر؛ تحلیل گسترش اعتبار در بازار کالاهای روزمره

پدیده خرید قسطی که زمانی محدود به کالاهای بادوام مانند خودرو و لوازم خانگی بود، اکنون با نفوذ به سبد خرید روزمره و اقلام سوپرمارکتی، ابعاد جدیدی از چالش‌های اقتصادی جامعه را نمایان کرده است.

گسترش بی‌سابقه خرید قسطی در بازار ایران

در سال‌های اخیر، واژه «قسطی» در تمام سطوح شهر، از بیلبوردهای تبلیغاتی گرفته تا بدنه اتوبوس‌ها، به گوش می‌رسد. این روند نشان‌دهنده تغییر عمیق در الگوی مصرف است؛ جایی که درآمد آینده برای تأمین نیازهای امروز وارد چرخه بازار می‌شود.

گزارش‌های تخصصی از وضعیت بازار اعتباری ایران در سال ۱۴۰۳ حکایت از آمارهای تکان‌دهنده دارد:

از رفاه تا فشار؛ تبدیل اعتبار به ابزار قسط‌بندی فقر

اگرچه استفاده از تسهیلات اعتباری برای خرید کالاهای اساسی در اقتصادهای مدرن مرسوم است، اما در شرایط فعلی ایران، این پدیده با نرخ‌های بهره بسیار بالا همراه شده است. ورود خرید قسطی به حوزه مواد غذایی و اقلام مصرفی، نشان از کاهش شدید قدرت خرید واقعی خانوارها دارد.

«وقتی درآمد آینده برای تأمین مصرف امروز به کار گرفته می‌شود، در واقع ما در حال قسط‌بندی فقر هستیم.»

بر اساس نظریه «اثر وابستگی» جان کنت گالبرایت، تولیدکنندگان با استفاده از تبلیغات مفرط، نیازهای جدیدی برای مصرف‌کنندگان ایجاد می‌کنند. این سازوکار باعث می‌شود افراد با وجود محدودیت‌های مالی، همچنان به سمت مصرف بیشتر سوق داده شوند و در نهایت، بخشی از حقوق ماه آینده خود را پیش از رسیدن، خرج کرده باشند.

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی خرید با پول آینده

تفاوت بنیادین میان قسط‌های مربوط به دارایی‌های ماندگار (مانند مسکن) با قسط کالاهای مصرفی (مانند مواد غذایی یا آجیل) در این است که کالای مصرفی پس از چند روز تمام می‌شود، اما بدهی آن باقی می‌ماند. این فرآیند باعث می‌شود:

• فشار اقتصادی امروز به ماه‌های آینده منتقل شود.
• بخش بزرگی از درآمد آتی پیش از شروع ماه، مصرف شده باشد.
• مرز میان نیازهای اساسی و خواسته‌های تبلیغاتی از بین برود.

در نهایت، گسترش مدل‌های خرید قسطی برای اقلام روزمره، بیش از آنکه یک تسهیلات رفاهی باشد، نشانه‌ای از فشار ساختاری بر سفره مردم و تلاش برای بقای الگوی مصرف در شرایط کاهش قدرت خرید است.