تجارت الکترونیک ایران؛ بازار ۸۸ هزار میلیاردی اینستاگرام و چالش رقابت با پلتفرم‌های رسمی

گزارش جدید تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که در حالی که سهم فروش آنلاین از بازار خرده‌فروشی کشور به ۵.۶ درصد افزایش یافته، بازار پررونق فروشگاه‌های اینستاگرامی نیز به رقم خیره‌کننده ۸۸.۸ هزار میلیارد تومان رسیده است. این داده‌ها در نشست انجمن تجارت الکترونیک تهران ارائه شد که در آن بر ضرورت ایجاد شرایط رقابتی برابر میان پلتفرم‌های رسمی و تجارت اجتماعی تأکید گردید.

تحلیل رشد بازار و شکاف با استانداردهای جهانی

طبق آمارهای منتشر شده، مجموع بازار خرده‌فروشی ایران (بدون کالاهای تندمصرف) در سال ۱۴۰۳ به ۱۶۶۳ هزار میلیارد تومان رسیده است. اگرچه سهم پلتفرم‌های دیجیتال از سال ۱۳۹۷ تاکنون رشد قابل توجهی داشته، اما این رقم همچنان با میانگین جهانی فاصله زیادی دارد. برای درک بهتر این شکاف، مقایسه‌ای میان وضعیت ایران و سایر قدرت‌های جهانی ارائه می‌شود:

کارشناسان معتقدند با وجود رسیدن تعداد کاربران به بیش از ۵۰ میلیون نفر، بازار ایران همچنان «کم‌عمق» است؛ چرا که میانگین خرید هر کاربر در سال کمتر از ۱۰ مورد است.

قدرت‌نمایی تجارت اجتماعی و بازار اینستاگرام

یکی از غافلگیرکننده‌ترین بخش‌های این گزارش، مربوط به تجارت اجتماعی و فعالیت‌های فروشگاهی در اینستاگرام است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که حدود ۱۳۰ هزار فروشگاه فعال در این پلتفرم شناسایی شده‌اند که بازار آن‌ها در بازه ۷۶ تا ۱۰۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود.

• پیشتازی مد و پوشاک: این حوزه با فروش ۲۴ هزار میلیارد تومانی، حدود ۶ برابر بزرگ‌تر از پلتفرم‌های رسمی است.
• مقاومت در برابر فیلترینگ: محدودیت‌های اعمال شده بر اینستاگرام، تأثیر بازدارنده چشمگیری بر حجم کل بازار نداشته است.
• تمرکز جغرافیایی: حدود یک‌سوم از این فروشگاه‌ها در پایتخت متمرکز هستند.

«محدودیت‌های مقرراتی، شیوه قیمت‌گذاری و چالش‌های مالیاتی باعث شده تا تجارت اجتماعی فضای مانور بسیار بیشتری نسبت به پلتفرم‌های رسمی داشته باشد.»

چالش‌های پیش رو و تغییر الگوهای مصرف

رشد مدل‌های پرداخت جدید مانند «الان بخر، بعداً پرداخت کن» (BNPL) از ۳ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۲۵ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. اگرچه این روند به توسعه بازار کمک می‌کند، اما می‌تواند نشانه‌ای از کاهش قدرت خرید خانوارها نیز باشد.

مدیران بزرگ پلتفرم‌ها مانند دیجی‌کالا و اسنپ‌شاپ، عدم‌قطعیت در قوانین، مشکلات زیرساخت اینترنت و عدم برابری مالیاتی و تبلیغاتی را از اصلی‌ترین موانع سرمایه‌گذاری معرفی کردند. آن‌ها بر این باورند که اتصال فروشگاه‌های اجتماعی به زیرساخت‌های لجستیکی و پرداخت رسمی، می‌تواند امنیت و تنوع کالای مصرف‌کننده را به شدت ارتقا دهد.

در نهایت، اگرچه تجارت الکترونیک ایران با نرخ رشد ۳۴ درصدی رو به توسعه است، اما رسیدن به پتانسیل واقعی مستلزم رفع موانع ساختاری، شفاف‌سازی قوانین مالیاتی و بهبود زیرساخت‌های پرداخت و توزیع در سراسر کشور است.