یوزپلنگ ایرانی؛ ۲۷ بازمانده در آخرین سنگر بقا در طبیعت ایران

یوزپلنگ ایرانی، نماد حیات‌وحش ایران، در حالی با چالش‌های جبران‌ناپذیری روبروست که تنها ۲۷ بازمانده از این گونه در زیستگاه‌های محدود باقی مانده‌اند. با گذشت پنج دهه از کاهش شدید جمعیت، امروز امید اصلی برای بقای این گونه، خانواده‌ای از جمله ماده‌ای به نام «هلیا» و توله‌هایش هستند که در میان زیستگاه‌های تکه‌تکه‌شده به مبارزه با انقراض ادامه می‌دهند.

تاریخچه سقوط؛ از پهنه آسیا تا آخرین سنگر در ایران

در دوران پیش از انقلاب، یوزپلنگ ایرانی در دشت‌های وسیع و متنوعی از ایران و بخش‌های گسترده‌ای از آسیا پراکنده بود. برآوردهای تاریخی نشان می‌دهد که جمعیت این گونه در آن زمان بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ قلاده بوده است. اما با آغاز جنگ ایران و عراق، فشار انسانی بر طبیعت و کاهش شدید جمعیت طعمه‌هایی نظیر آهو و جبیر، روند عقب‌نشینی این حیوان را آغاز کرد.

در دهه ۷۰ خورشیدی، ایران به تنها پناهگاه باقی‌مانده برای این زیرگونه تبدیل شد. با این حال، نبود داده‌های دقیق و دشواری پایش در مناطق دورافتاده، مدیریت بحران را با چالش‌های جدی مواجه کرد.

چالش‌های بقا؛ از دوربین‌های تله‌ای تا قاتلان جاده‌ای

با آغاز دهه ۸۰، پروژه‌های سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان ملل، ابعاد واقعی بحران را از طریق دوربین‌های تله‌ای آشکار کرد. اگرچه این تصاویر نشان داد که یوزپلنگ ایرانی هنوز در مناطقی چون توران و میاندشت حضور دارد، اما پراکندگی شدید جمعیت، زنگ خطر را به صدا درآورد.

در دهه ۹۰، با وجود محبوبیت عمومی این گونه، تهدیدات جدیدی پدیدار شد:

• تصادفات جاده‌ای: محورهای تهران-مشهد و میامی به قاتلان اصلی یوز تبدیل شده‌اند.
• تخریب زیستگاه: محدود شدن قلمروهای شکار و جابه‌جایی‌های دشوار.
• شکست در تکثیر: علیرغم تلاش‌ها، مرگ «پیروز» (اولین یوز تکثیر شده در اسارت) ضربه روحی بزرگی به این برنامه زد.

امیدهای تازه در دهه ۱۴۰۰ و طرح‌های حفاظتی جدید

در سال‌های اخیر، با بهبود روش‌های پایش، تعداد شناسایی‌شده از ۱۷ قلاده به ۲۷ قلاده افزایش یافته است. یکی از درخشان‌ترین اخبار، تولد پنج قلاده در خانواده «هلیا» در منطقه میاندشت است که نشان‌دهنده توانایی بازسازی جمعیت در صورت حفظ امنیت است.

برای حمایت از این گونه، اقدامات زیر در دستور کار قرار گرفته است:

در نهایت، وضعیت یوزپلنگ ایرانی میان امید به توله‌های جدید و نگرانی از تهدیدات ساختاری قرار دارد. حفظ کریدورهای زیستی و مدیریت جاده‌ها، تعیین‌کننده سرنوشت این آخرین بازمانده آسیایی خواهد بود.