درس‌های سیل نپال؛ ضرورت ایجاد سامانه‌های هشدار سریع سیلاب در ایران

فاجعه سیل نپال و پیامدهای ویرانگر آن، بار دیگر ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته پیش‌بینی و سامانه‌های هشدار سریع را برای کشور مطرح کرده است. در حالی که تندسیلاب‌ها تنها در چند ثانیه می‌توانند سرنوشت انسان‌ها را تغییر دهند، نبود سیستم‌های هشداردهنده لحظه‌ای، مدیریت بحران را با چالشی مرگبار مواجه می‌کند.

درس‌های تلخ از سیلاب‌های نپال

رخدادهای طبیعی اخیر در نپال، از ریزش یخچال‌های طبیعی گرفته تا تخریب سدهای طبیعی، زنجیره‌ای از فجایع را رقم زد که منجر به مرگ هزاران نفر و آسیب‌های اقتصادی جبران‌ناپذیر شد. گزارش‌ها حاکی از آن است که در برخی مناطق، تراز آب تنها در مدت ۳۰ دقیقه حدود ۹ متر افزایش یافته است؛ این سرعت تغییرات، نشان‌دهنده نیاز فوری به سامانه‌های هشداردهنده است.

برای جلوگیری از چنین فجایعی، تنها فناوری کافی نیست؛ بلکه آموزش عمومی و ایجاد طرح‌های عملیاتی شرایط اضطراری که مسئولیت‌ها و اقدامات لازم را در لحظه بحران مشخص می‌کند، از ارکان اصلی مدیریت بحران محسوب می‌شود.

شکاف در مدیریت بحران در ایران

با بررسی تجربیات تلخ داخلی، مشخص است که ایران در زمینه سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار سیلاب، حتی نسبت به برخی کشورهای کم‌برخوردار مانند هند و بنگلادش نیز با عقب‌ماندگی مواجه است. نمونه‌های بارز این ضعف در حوادث زیر قابل مشاهده است:

• سیل گلاب‌دره و دربند (۱۳۶۶): تندسیلابی که با سرعت ویرانگری از شمال تهران گذشت و تلفات گسترده‌ای بر جای گذاشت.
• سیل دروازه قرآن در شیراز (۱۳۹۸): وقوع سیل در کمتر از ۱۰ دقیقه و نبود ایستگاه‌های باران‌سنجی کافی در حوضه آبخیز.
• حوادث امامزاده داوود (۱۳۳۳ و ۱۴۰۱): تکرار یک الگوی مشابه در بازه‌ای ۶۸ ساله که نشان‌دهنده عدم تبدیل تجربه به دانش عملیاتی است.

توسعه‌یافتگی در مدیریت سیلاب

توسعه‌یافتگی یک کشور را نباید تنها با پروژه‌های سازه‌ای عظیم سنجید. مدیریت هوشمند بحران شامل ترکیبی از راهکارهای سازه‌ای و راهکارهای غیرسازه‌ای مانند پیش‌بینی دقیق و اطلاع‌رسانی سریع است.

در نهایت، حادثه زمانی به فاجعه تبدیل می‌شود که دانش حاصل از گذشته به اقدامات پیشگیرانه امروز تبدیل نشود. ایجاد سامانه‌های حوضه‌محور و اجرای دقیق طرح‌های عملیاتی، تنها راه عبور از بحران‌های تکراری است.