عناصر نادر خاکی؛ اهرم فشار چین و چالش بزرگ آمریکا برای رهایی از وابستگی

در حالی که واشنگتن تلاش می‌کند مسیر خود را برای کاهش وابستگی به پکن هموار کند، تجربیات تلخ ژاپن نشان می‌دهد که رهایی از سلطه چین بر زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی، مسیری بسیار پرپیچ‌وخم و زمان‌بر است. این وضعیت در حالی تشدید می‌شود که ساعت شنی آتش‌بس تجاری میان دو ابرقدرت در حال خالی شدن است.

سلطه اژدهای زرد بر مواد معدنی حیاتی

چین در حال حاضر کنترل بی‌چون و چرای گسترده‌ای بر بازار جهانی مواد معدنی استراتژیک دارد. بر اساس داده‌های موجود، این کشور حدود ۸۵ درصد از ظرفیت فرآوری عناصر نادر خاکی و ۹۲ درصد از تولید آهنرباهای مبتنی بر این عناصر را در اختیار گرفته است. این انحصار، پکن را به یک قدرت تعیین‌کننده در صنایع پیشرفته، از جمله ساخت جنگنده‌های نظامی تا توربین‌های بادی، تبدیل کرده است.

این سلطه تنها در سطح تولید نیست، بلکه در بخش عناصر نادر خاکی سنگین نیز چین اهرم فشار بی‌رقیبی بر سایر کشورها اعمال می‌کند. این موضوع در سال ۲۰۱۰ زمانی که صادرات به ژاپن متوقف شد، آسیب‌پذیری جهانی را به نمایش گذاشت.

درس‌های تلخ توکیو برای واشنگتن

ژاپن با وجود تلاش‌های گسترده برای تنوع‌بخشی به منابع خود، همچنان با چالش‌های جدی روبروست. اگرچه توکیو توانسته وابستگی خود را تا حدودی کاهش دهد، اما همچنان به عنوان بزرگ‌ترین واردکننده این فلزات در جهان شناخته می‌شود. اقدامات چین در سال ۲۰۲۵، از جمله محدودیت‌های صادراتی، منجر به توقف خطوط تولید در برخی از شرکت‌های بزرگ ژاپنی شد.

کارشناسان معتقدند ادعای موفقیت کامل ژاپن در رهایی از این ریسک، گمراه‌کننده است. شرکت‌هایی مانند میتسوبیشی تنها ذخایری دارند که تا اواسط سال ۲۰۲۶ نیازهای آن‌ها را پوشش می‌دهد و بسیاری از تولیدکنندگان ژاپنی اکنون در وضعیت آماده‌باش برای شرایط اضطراری قرار دارند.

استراتژی دفاعی آمریکا در برابر پکن

دولت ایالات متحده نیز با درک این خطر، کارزاری گسترده را برای تامین امنیت مواد معدنی خود آغاز کرده است. واشنگتن با هدف بازپس‌گیری جایگاه خود در حوزه مواد معدنی، اقدامات زیر را در دستور کار قرار داده است:

• تخصیص ۱۲ میلیارد دلار برای ایجاد ذخایر راهبردی ملی.
• سرمایه‌گذاری ۳ میلیارد دلاری جدید برای تقویت تولید داخلی و آموزش‌های تخصصی معدن.
• حمایت فدرال از شرکت‌های معدنی و خرید سهام آن‌ها برای تضمین زنجیره تامین.
• تلاش برای تشکیل یک بلوک جهانی تجارت مواد معدنی جهت مقابله با انحصار چین.

با این حال، با توجه به پیچیدگی‌های شیمیایی و زیست‌محیطی استخراج عناصر نادر خاکی، تحقق این اهداف در کوتاه‌مدت بسیار دشوار به نظر می‌رسد.

در نهایت، تنش‌های میان چین و آمریکا بر سر کنترل منابع حیاتی، آینده اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار خواهد داد. تجربه ژاپن نشان می‌دهد که رهایی از اهرم فشار پکن، فراتر از یک تصمیم سیاسی، یک چالش صنعتی و تکنولوژیک عظیم است که نیازمند سال‌ها برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری سنگین است.