اصلاح بنزین؛ فراتر از افزایش قیمت، چالش عدالت و مدیریت مصرف

بحث اصلاح بنزین در ایران فراتر از یک تغییر ساده در قیمت‌هاست؛ چالش اصلی، بازنگری در ساختار توزیع یارانه و مدیریت مصرف است تا هزینه‌های اقتصادی و واردات سوخت، فشار مضاعفی بر بودجه کشور و جیب شهروندان وارد نکند.

چالش مصرف و تهدید واردات سوخت

رشد مداوم مصرف سوخت، اقتصاد ایران را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. اگر روند فعلی حفظ شود، میزان مصرف روزانه بنزین در پایان برنامه هفتم توسعه به رقم نگران‌کننده ۱۸۵ میلیون لیتر خواهد رسید.

این افزایش مصرف به معنای نیاز به واردات روزانه حدود ۶۰ میلیون لیتر بنزین است که فشار سنگینی بر منابع ارزی کشور وارد می‌کند. در واقع، تداوم وضعیت موجود، هزینه‌های پنهانی بسیار بالاتری نسبت به اصلاح قیمت دارد.

عدالت در توزیع؛ یارانه برای فرد یا خودرو؟

یکی از نقاط ضعف اصلی در سیاست‌های فعلی، تخصیص یارانه بر اساس نوع وسیله نقلیه است. در حالی که حدود ۱۳.۵ میلیون خانوار در کشور فاقد خودرو هستند، بخشی از منابع عمومی از طریق یارانه سوخت به صاحبان خودروهای متعدد منتقل می‌شود.

در مدل پیشنهادی، اگر یارانه به جای خودرو به فرد تعلق گیرد، خانوار فاقد خودرو نیز می‌تواند از این مزیت اقتصادی بهره‌مند شود و حتی با فروش سهمیه مصرف‌نشده خود، بخشی از هزینه‌های زندگی را جبران کند.

نقش ناوگان فرسوده در بحران سوخت

نمی‌توان تقصیر مصرف بالای سوخت را تنها به گردن رفتار شهروندان انداخت. وجود حدود ۱۰ میلیون خودروی فرسوده در میان ۲۵ میلیون خودروی موجود در کشور، عامل اصلی ناکارآمدی مصرف است.

برای موفقیت در اصلاح بنزین، تغییرات ساختاری در حوزه حمل‌ونقل ضروری است، از جمله:

• اسقاط و جایگزینی خودروهای فرسوده
• توسعه شبکه حمل‌ونقل عمومی و مدرن
• استفاده گسترده از خودروهای برقی و گازسوز
• نوسازی ناوگان موتورسیکلت‌ها

سناریوهای مدیریت مصرف و کنترل قاچاق

برای عبور از بحران، سه مسیر اصلی پیش روی سیاست‌گذاران است. یکی از موثرترین روش‌ها، ایجاد یک بازار کنترل‌شده برای خرید و فروش سهمیه‌هاست که در آن مصرف‌کنندگان پرمصرف هزینه بیشتری پرداخت می‌کنند و افراد کم‌مصرف از صرفه‌جویی خود سود می‌برند.

همچنین، برای جلوگیری از انتقال هزینه‌ها به کالاهای اساسی، باید سهمیه بخش‌های خدماتی مانند تاکسی‌ها، پیک‌های موتوری و حمل‌ونقل عمومی از مسیرهای مدیریت‌شده و جداگانه تامین شود تا تورم ناشی از تغییر قیمت سوخت، کنترل گردد.

در نهایت، اصلاح بنزین تنها زمانی به معنای واقعی یک اصلاح ساختاری خواهد بود که با برنامه‌های نوسازی ناوگان و عدالت در توزیع درآمد همراه شود تا علاوه بر کاهش مصرف، از فشار اقتصادی بر اقشار آسیب‌پذیر نیز جلوگیری گردد.