برنامه‌های بنیاد مسکن؛ آیا طرح‌های حمایتی پاسخگوی نیاز دهک‌های پایین است؟

بنیاد مسکن با اجرای طرح‌های متنوع از جمله مسکن امید، نهضت ملی مسکن و مسکن استیجاری، تلاش می‌کند بحران خانه‌دار شدن را در میان اقشار کم‌درآمد مدیریت کند؛ با این حال، پرسش اصلی فراتر از تعداد واحدهای ساخته شده، در توان مالی پرداخت اقساط و هزینه‌های زندگی توسط دهک‌های پایین نهفته است.

جزئیات برنامه‌های بنیاد مسکن و ظرفیت‌های تولید

در حال حاضر، فرآیند تولید مسکن در مقیاسی گسترده در حال پیشرفت است. طبق آمارهای موجود، بیش از ۲۵۰ هزار واحد مسکونی در قالب‌های مختلف در استان‌های مختلف کشور در دست ساخت یا تأمین هستند. این پروژه‌ها شامل بخش‌های زیر است:

• نهضت ملی مسکن: ۱۹۵ هزار واحد (شامل ۸۳ هزار واحد بنیادساخت و ۱۱۲ هزار واحد گروه‌ساخت)
• مسکن امید: ظرفیت ۵۰ هزار واحد برای دهک‌های یک تا چهار
• مسکن استیجاری: فاز اول با ۱۱ هزار واحد و فاز دوم با ۷۵ هزار واحد

اگرچه پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها حدود ۵۵ درصد گزارش شده، اما مدل گروه‌ساخت با وجود مزایای کاهش هزینه‌های پیمانکاری، با ریسک افزایش قیمت مصالح و طولانی شدن زمان اجرا مواجه است که می‌تواند فشار مالی را بر متقاضی افزایش دهد.

چالش استطاعت در طرح مسکن امید

طرح مسکن امید با هدف حمایت از خانوارهای فاقد مسکن طراحی شده است. استفاده از زمین‌های ۹۹ ساله و تسهیلات کم‌بهره، ابزارهای حمایتی مهمی هستند، اما یک چالش بنیادین وجود دارد: زمین رایگان به معنای مسکن رایگان نیست.

بنابراین، طراحی تسهیلات باید بر پایه درآمد واقعی خانوار باشد، نه صرفاً بر اساس ظرفیت‌های اعتباری بانک‌ها.

مقایسه تجربه‌های بین‌المللی در حوزه مسکن اجتماعی

تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که ساخت مسکن بدون نگاه به توان مالی شهروندان، نتایج مطلوب را به همراه نخواهد داشت. در جدول زیر نگاهی به مدل‌های مختلف انداخته‌ایم:

مسکن استیجاری؛ گذار از مالکیت به سمت دسترسی

یکی از مهم‌ترین تغییرات رویکرد بنیاد مسکن، تمرکز بر مسکن استیجاری است. این طرح با پذیرش این واقعیت که همه نمی‌توانند بلافاصله مالک شوند، امکان سکونت با اجاره‌بهای حمایتی را برای زوج‌های جوان فراهم می‌کند.

با این حال، این مدل باید به عنوان یک پل برای رسیدن به مالکیت طراحی شود. اگر پس از پایان دوره حمایتی، خانوار توان پرداخت اجاره در بازار آزاد را نداشته باشد، بحران مسکن تنها به آینده موکول شده است.

نتیجه‌گیری: فراتر از آمار ساخت

موفقیت سیاست‌های حمایتی در حوزه مسکن، تنها با تعداد واحدهای تحویل شده سنجیده نمی‌شود. هدف نهایی باید خروج واقعی خانوارها از بحران مسکن باشد. برای تحقق این امر، باید میان قیمت مسکن، درآمد خانوار، هزینه‌های حمل‌ونقل و دسترسی به خدمات شهری یک تعادل پایدار برقرار شود.