داستان شکل‌گیری خصولتی‌ها؛ چرا بخش خصوصی بزرگ در ایران رشد نمی‌کند؟

تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که تداوم نگاه چپ به بخش خصوصی در ایران، مانع از شکل‌گیری بنگاه‌های بزرگ، مستقل و قدرتمند شده و به جای توسعه، منجر به پدیده «خصولتی‌ها» گشته است.

ریشه‌های تاریخی محدودیت بخش خصوصی در ایران

پس از انقلاب، اقتصاد ایران با الگویی مواجه شد که در آن بخش خصوصی تنها به کسب‌وکارهای کوچک، حجره‌های بازار و کارگاه‌های محدود خلاصه می‌شد. در مقابل، صنایع بزرگ و نهادهای مالی از طریق ملی‌سازی یا مصادره در اختیار دولت و نهادهای عمومی قرار گرفتند.

این روند که با اصول ۴۳ و ۴۴ قانون اساسی همراه بود، باعث شد دولت نه تنها از نقش کارفرمای بزرگ پرهیز نکند، بلکه به یکی از بزرگ‌ترین کارفرمایان اقتصاد تبدیل شود. این تقسیم‌بندی، بخش خصوصی را در حاشیه قرار داد و نقش اصلی را به بخش دولتی و تعاونی سپرد.

ظهور پدیده «خصولتی‌ها» و شکست خصوصی‌سازی

در سال‌های اخیر، تلاش برای خصوصی‌سازی به جای ایجاد کارآفرینان بزرگ، به شکل‌گیری مجموعه‌هایی منجر شده که به آن‌ها خصولتی می‌گویند. این بنگاه‌ها نه کاملاً دولتی هستند و نه واقعاً خصوصی؛ بلکه ترکیبی از مالکیت‌های نیمه‌دولتی و مدیریت‌های وابسته به نهادهای عمومی محسوب می‌شوند.

برخی از دلایل این ناکامی عبارتند از:

• توزیع مالکیت بدون انتقال کنترل: در طرح‌هایی مانند سهام عدالت، مالکیت میان مردم پخش شد اما مدیریت همچنان در دست ساختارهای دولتی باقی ماند.
• عدم توان مالی کارآفرینان: نبود سرمایه‌گذاران واقعی و ورود افرادی که صرفاً به دنبال تصاحب دارایی‌ها (مانند زمین و ساختمان) بودند.
• مزیت‌بخشی به نهادهای عمومی: در ایجاد صنایع جدید، صندوق‌های بازنشستگی و نهادهای وابسته به دولت، نسبت به بخش خصوصی از حمایت‌های بیشتری برخوردار بودند.

ضرورت تغییر پارادایم در حکمرانی اقتصاد

«مسئله اصلی فقط مالکیت نیست، بلکه حکمرانی مالکیت است. خصوصی‌سازی واقعی زمانی رخ می‌دهد که کنترل، مسئولیت و منافع اقتصادی به طور کامل به صاحبان جدید منتقل شود.»

برای عبور از این بن‌بست، نیاز به یک تغییر پارادایم عمیق است. دولت باید از نقش مالک و مدیر بنگاه‌ها فاصله گرفته و به جای آن، به نقش سیاست‌گذار، تنظیم‌گر و ناظر بازگردد. تنها در این صورت است که بخش خصوصی می‌تواند به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه اقتصادی عمل کند.

در نهایت، موفقیت اقتصاد ایران در گرو پذیرش بخش خصوصی بزرگ و مستقل است. تا زمانی که نگرش حاکم، بخش خصوصی قدرتمند را تهدیدی برای دولت ببیند، تلاش‌ها برای خصوصی‌سازی تنها به تغییر شکل مالکیت منجر خواهد شد، نه افزایش بهره‌وری و توسعه واقعی.