سازمان همکاری شانگهای؛ نه ناتوی شرق است و نه پیمان ورشوی جدید

تحلیل ماهیت سازمان همکاری شانگهای و جایگاه ایران

برخی از تحلیلگران و رسانه‌ها با استفاده از تعابیری نظیر «ناتوی شرق» یا «ورشوی جدید»، ماهیت سازمان همکاری شانگهای را به اشتباه یک پیمان نظامی و دفاعی مشترک توصیف می‌کنند. با این حال، بررسی دقیق منشور این سازمان نشان می‌دهد که تفاوت‌های بنیادینی میان این تشکل منطقه‌ای و پیمان‌های نظامی مانند ناتو یا پیمان ورشو وجود دارد.

تفاوت ساختاری میان سازمان همکاری شانگهای و پیمان‌های نظامی

برخلاف پیمان ناتو که در ماده ۵ خود بر اصل دفاع متقابل تاکید دارد، یا پیمان ورشو که در ماده ۴ خود متعهد به کمک نظامی به اعضا در صورت حمله است، در منشور ۲۶ ماده‌ای سازمان همکاری شانگهای هیچ بندی مبنی بر امنیت دسته جمعی یا تعهد به دفاع از اعضا دیده نمی‌شود.

"سازمان همکاری شانگهای جهت‌گیری علیه سایر دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی نخواهد داشت."

در واقع، تمرکز این سازمان بر حوزه‌های امنیتی-انتظامی نظیر مقابله با تروریسم، قاچاق مواد مخدر، امنیت مرزی و سایبری است، نه ایجاد یک بلوک دفاعی استراتژیک در برابر قدرت‌های جهانی.

چالش‌ها و واقعیت‌های سیاست نگاه به شرق

عضویت ایران در این سازمان، بخشی از سیاست نگاه به شرق است که با همکاری‌های راهبردی با روسیه و چین و عضویت در بریکس هم‌سو می‌باشد. با این حال، باید میان بیانیه‌های سیاسی و واقعیت‌های عملی تفکیک قائل شد. در نمونه‌های اخیر، مانند درگیری‌های منطقه‌ای، این سازمان تنها به صدور بیانیه‌های محکومیت بسنده کرده است.

عدم انسجام کامل در میان اعضا

گسترش افقی و عمودی سازمان باعث شده تا انسجام آن کاهش یابد. برای مثال، در حالی که ایران و روسیه با تنش‌های شدیدی با غرب روبرو هستند، برخی اعضا مانند هند روابط استراتژیک نزدیکی با ایالات متحده دارند. این تضاد منافع، امکان ایجاد یک اتحاد نظامی یکپارچه را از میان می‌برد.

نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده

به طور خلاصه، سازمان همکاری شانگهای ابزاری برای بازدارندگی نظامی نیست. ایران باید ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های تجاری، پولی و ترانزیتی این سازمان، از بروز انتظارات غیرواقع‌بینانه در حوزه دفاعی و نظامی پرهیز کند. تقویت بنیان‌های داخلی و اتکا به توانمندی‌های ملی، تنها راه مقابله با تهدیدات خارجی است.