اختلال در زنجیره تأمین مس؛ چرا کارمزد فرآوری کنسانتره به صفر رسید؟

در حالی که قیمت مس در بازارهای جهانی به سوی سطوح تاریخی حرکت می‌کند، زنجیره تأمین این فلز استراتژیک با یک بحران ساختاری مواجه شده است؛ موضوعی که منجر به صفر شدن کارمزد فرآوری کنسانتره در قراردادهای سال ۲۰۲۶ شده و نشان‌دهنده کمبود شدید خوراک در مقابل ظرفیت بالای ذوب است.

شکاف میان قیمت جهانی و درآمد ذوب‌خانه‌ها

بازار مس در ماه‌های اخیر شاهد نوسانات شدید و رشد چشمگیر بوده است. قیمت این فلز در ژانویه ۲۰۲۶ از مرز ۱۴۵۰۰ دلار در هر تن عبور کرد، در حالی که تنها یک ماه پیش از آن، رقم ۱۲ هزار دلار نیز برای نخستین‌بار شکسته شده بود. این جهش قیمتی ناشی از تقاضای فزاینده در بخش‌های زیرساختی است:

• شبکه‌های انتقال برق و انرژی‌های تجدیدپذیر
• تولید خودروهای برقی
• تجهیز مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی

با این حال، این افزایش قیمت برای واحدهای پالایش و ذوب پیامدهای متناقضی داشته است. برخلاف انتظار، درآمد سنتی این واحدها از طریق کارمزد فرآوری به پایین‌ترین سطح خود رسیده است.

تحلیل علت صفر شدن کارمزد فرآوری مس

در سیستم تجارت فلزات، ذوب‌خانه‌ها در ازای تبدیل کنسانتره به کاتد، کارمزدی تحت عنوان TC/RC دریافت می‌کنند. وقتی عرضه کنسانتره در بازار کم باشد، ذوب‌خانه‌ها برای جذب خوراک با هم رقابت کرده و کارمزد را کاهش می‌دهند. در سال ۲۰۲۶، شاخص کارمزد سالانه بر اساس توافقات شرکت آنتوفاگاستای شیلی و ذوب‌کنندگان چینی، به صفر دلار رسیده است.

این وضعیت که در برخی بازارهای نقدی حتی به محدوده منفی رسیده، نشان می‌دهد که ذوب‌خانه‌ها برای تأمین ماده اولیه، عملاً بخشی از ارزش اقتصادی خود را به معدن‌داران واگذار می‌کنند.

عدم توازن توسعه: کارخانه ساخته شد، اما معدن نه

ریشه این بحران در توسعه نامتوازن زنجیره تأمین نهفته است. چین با سرعت بسیار بالایی ظرفیت ذوب خود را افزایش داده و سهم این کشور از تولید جهانی ذوب مس از ۱۵ درصد در سال ۲۰۰۵ به نزدیک ۵۰ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است. در مقابل، توسعه معادن با چالش‌های جدی روبروست:

"میانگین عیار معادن مس جهان از سال ۱۹۹۱ حدود ۴۰ درصد کاهش یافته و فرآیند توسعه پروژه‌های جدید بسیار پیچیده‌تر شده است."

فاصله زمانی میان کشف ذخایر جدید و رسیدن به مرحله تولید، به‌طور متوسط ۱۷ سال است. این تأخیر ناشی از پیچیدگی‌های محیط‌زیستی، کمبود آب و نیاز به سرمایه‌گذاری‌های سنگین است که باعث شده جهان با انبوهی از کارخانه‌های ذوب اما با کمبود شدید کنسانتره مواجه شود.

آینده بازار و ریسک‌های ژئوپلیتیکی

برای بقای ذوب‌خانه‌ها، درآمدهای جانبی مانند فروش طلا، نقره و اسیدسولفوریک نقش نجات‌بخش را ایفا می‌کنند. اما این یک مدل اقتصادی شکننده است. اگر قیمت محصولات جانبی افت کند، ذوب‌خانه‌های مستقل که معدن اختصاصی ندارند، به سرعت از چرخه حذف خواهند شد.

تمرکز بیش از حد ظرفیت فرآوری در اختیار چین، بازار مس را به یک ریسک ژئوپلیتیکی تبدیل کرده است. آژانس بین‌المللی انرژی هشدار می‌دهد که تا سال ۲۰۳۵، بازار با کسری عرضه‌ای معادل ۳۰ درصد تقاضا مواجه خواهد شد که می‌تواند ثبات صنایع استراتژیک را به خطر اندازد.

نتیجه‌گیری: بحران فعلی بازار مس، نشان‌دهنده این واقعیت است که گلوگاه اصلی دیگر ظرفیت تولید نیست، بلکه دسترسی به منابع معدنی و کنسانتره است که می‌تواند ساختار قدرت در زنجیره تأمین جهانی را تغییر دهد.