ملیله‌کاری زنجان؛ هنر اصیل نقره و جایگاه جهانی در فهرست یونسکو

هنر ملیله‌کاری زنجان، پیوندی میان ظرافت هندسی و درخشش نقره است که نام این شهر کهن را در فهرست صنایع‌دستی ارزشمند جهان قرار داده است. این هنرصنعت که از ترکیب آتش و فلز گرانبها پدید می‌آید، نمادی از هویت فرهنگی و اصالت بومی استان زنجان محسوب می‌شود.

اصالت و هویت؛ چرا ملیله زنجان در جهان متمایز است؟

ملیله‌کاری فراتر از یک فعالیت اقتصادی، شناسنامه فرهنگی زنجان است. در این هنر، از مفتول‌ها و نوارهای بسیار نازک نقره با خلوص ۹۹.۹ درصد استفاده می‌شود تا نقش‌هایی پیچیده خلق شوند. آنچه این هنر را از سایر آثار فلزی متمایز می‌کند، تقارن بی‌نقص و ظرافت خیره‌کننده در بافت نقوش است.

طرح‌های سنتی این هنر شامل موارد زیر است:

• برگ فرنگ و برگ گنجشکی
• نقوش چشم‌دار (تک‌چشم، دوچشم و سه‌چهارچشم)
• بته‌جقه، پیچک و دندان‌موشی

این آثار در قالب کالاهای لوکس مانند سرویس‌های چای‌خوری، زیورآلات و اشیاء تزئینی به بازارهای داخلی و بین‌المللی صادر می‌شوند.

ریشه‌های تاریخی و جایگاه جهانی ملیله زنجان

مستندات تاریخی نشان می‌دهند که این هنر در زنجان قدمتی بسیار دیرین دارد. اگرچه به دلیل ارزش نقره، آثار بسیار قدیمی باقی نمانده، اما سفرنامه‌ها گواهی بر این ادعا هستند. برای نمونه، فردریک ریچارد، مستشرق اروپایی، در نوشته‌های خود از ظرافت بی‌نظیر نقره‌کاری‌های زنجان یاد کرده است.

«رونق این هنر به دوران سلجوقی رسیده و در عصر صفوی به اوج شکوفایی هنری خود دست یافت.»

نقطه عطف بزرگ این صنعت در سال ۱۳۹۸ رقم خورد؛ زمانی که شورای جهانی صنایع‌دستی (WCC) وابسته به یونسکو، زنجان را رسماً به عنوان «شهر جهانی ملیله» معرفی کرد.

فرآیند پیچیده ساخت؛ از کوره ذوب تا درخشش نهایی

خلق یک اثر ملیله نیازمند مهارت فوق‌العاده و طی کردن مراحل فنی دقیقی است که به دو فاز اصلی تقسیم می‌شود:

۱. آماده‌سازی مفتول‌های نقره

ابتدا شمش نقره در کوره ذوب شده و به شکل استوانه‌ای در می‌آید. پس از چکش‌کاری و نورد، این فلز از میان دستگاه‌های حدیده عبور می‌کند تا به رشته‌های بسیار نازک و انعطاف‌پذیر تبدیل شود. در نهایت، این رشته‌ها با هم تابیده شده و به صورت نوارهای دندانه‌دار در می‌آیند.

۲. نقش‌اندازی و پرداخت

در این مرحله، اسکلت اصلی اثر روی یک صفحه موم‌اندود شده شکل می‌گیرد. هنرمند با دقت بسیار بالا، ریزنقش‌ها را در فضای داخلی می‌چیند و با استفاده از لحیم ظریف، تمامی نقاط را به هم متصل می‌کند. در مرحله آخر، اثر با اسیدهای رقیق شست‌وشو داده شده و با مواد مخصوص، درخشش اصلی خود را بازمی‌یابد.

تلاش برای توسعه صادرات و حفظ اصالت

با توجه به جایگاه بین‌المللی، تمرکز اصلی اکنون بر برندسازی و افزایش صادرات غیرنفتی است. برای جلوگیری از ورود محصولات تقلبی، تمامی دست‌سازه‌های استاندارد باید دارای مهر حکاکی‌شده استادکار، کد رهگیری و نشان عیار نقره باشند. این اقدامات تضمین می‌کند که خریداران از اصالت هنر ملیله زنجان اطمینان حاصل کنند.

در نهایت، ملیله‌کاری نه تنها یک صنعت، بلکه ابزاری برای دیپلماسی فرهنگی و اقتصادی زنجان در سطح جهانی است.