بازآفرینی شهری در تهران؛ راهکار بهبود مسکن یا ابزاری برای جابه‌جایی بدمسکن‌ها؟

بازآفرینی شهری در یکی از سکونتگاه‌های غیررسمی تهران، با وجود اهداف اصلاحی، با مخاطراتی جدی روبروست که می‌تواند منجر به تخلیه پنهان بافت‌های آسیب‌پذیر شود. این طرح که قرار بود به بهبود وضعیت زندگی ساکنان کمک کند، با رویکردی متفاوت، خطر ایجاد شکاف‌های اجتماعی و جابه‌جایی اجباری طبقات کم‌درآمد را به همراه دارد.

چرا بازآفرینی شهری در ایران با ناکامی مواجه شده است؟

تجربه دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که مداخلات گسترده دولت در فرآیند نوسازی، به‌جای تسهیل مشارکت، باعث کاهش تمایل سرمایه‌گذاران و ساکنان شده است. در بافت‌های فرسوده که محل سکونت حدود ۱۰ میلیون نفر است، عدم توجه به صرفه اقتصادی و حاشیه‌سود پایین، مانع اصلی جذب سرمایه به این مناطق بوده است.

بررسی‌ها حاکی از آن است که در بسیاری از موارد، هدف اصلی ساکنان بهبود معیشت بوده است، نه صرفاً نوسازی فیزیکی بنا. این انحراف از هدف، باعث شده است که بسیاری از طرح‌های نوسازی، پیوندهای اجتماعی محله‌ها را از هم بگسلد.

تجربه تلخ محله سیروس و میراث مسکن‌مهر

محله سیروس در تهران، نمادی از شکست مدل‌های دولتی در بازآفرینی شهری است. این منطقه که قرار بود پس از اجرای طرح‌های نوسازی، به شکلی مطلوب بازسازی شود، با مدل‌هایی مشابه مسکن‌مهر مواجه شد که منجر به ایجاد پروژه‌های ساختمانی نامناسب و تحویل‌های طولانی‌مدت گردید.

«وضعیت آشفته اجتماعی و کالبدی در محله سیروس باعث شده جمعیت ساکن آن نسبت به یک دهه پیش به یک‌سوم کاهش یابد.»

این وضعیت نشان می‌دهد که وقتی سیاست‌گذاری‌ها از مدیریت خدمات شهری به سمت مدیریت صرفِ ساخت‌وساز حرکت می‌کنند، نتیجه نهایی تنها فرسودگی بیشتر بافت خواهد بود.

خطر برج‌سازی و اعیان‌سازی در سکونتگاه‌های غیررسمی

در حال حاضر، طرح جدیدی در یکی از مناطق غیررسمی پایتخت در حال اجراست که برخلاف سیاست‌های قبلی، نه به دنبال حذف سکونتگاه است و نه رسمیت‌بخشی کامل؛ بلکه با ساخت برج‌های نوساز در کنار خانه‌های قدیمی، سعی در انتقال ساکنان دارد. کارشناسان هشدار می‌دهند که این رویکرد می‌تواند منجر به خروج پنهان ساکنان شود.

مشکل اصلی ساکنان این مناطق، همزمان بودن بدمسکن با بدمعیشت است. اگر هزینه‌های نگهداری و شارژ ساختمان‌های جدید از توان مالی این افراد خارج باشد، آن‌ها ناچار به مهاجرت به حاشیه‌های دورتر شهر خواهند شد که این خود چرخه جدیدی از شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی را آغاز می‌کند.

راهکار جایگزین: الگوی مسکن تدریجی

برای جلوگیری از این بحران، متخصصان مدل بازآفرینی شهری بدون بازآفرینی فقر را پیشنهاد می‌کنند. این مدل که بر اساس تجربه موفق وین طراحی شده، شامل موارد زیر است:

• بازسازی درجا: بهبود ساختمان‌ها با مشارکت خود ساکنان و استفاده از تسهیلات.
• تسهیلات متناسب: ارائه یارانه‌ها و وام‌هایی که با سطح درآمد ساکنان همخوانی داشته باشد.
• ساخت معوض سازگار: در صورت نیاز به تخریب، ساختمان‌های جایگزین باید کم‌طبقه و با هزینه‌های نگهداری پایین ساخته شوند.

در نهایت، موفقیت در بازآفرینی شهری تنها با تضمین استمرار زندگی ساکنان قدیمی در محله‌های نوسازی‌شده امکان‌پذیر است.