بانکداری غیرمتعارف؛ قطعه‌ای مجهول در پازل تورم و ناترازی بانک‌های ایران

بانکداری غیرمتعارف و عدم پذیرش نرخ بهره متعارف، به عنوان یکی از قطعات کلیدی در پازل تورم ایران، باعث شده است که بانک مرکزی توانایی کنترل انتظارات و پیشبرد سیاست‌های پولی خود را از دست بدهد.

چرا ایران از بانکداری واقعی محروم است؟

در تحلیل ساختار مالی کشور، مشخص است که پس از نیم‌قرن، سیستم بانکی ایران از ایفای نقش اصلی خود یعنی تبدیل سپرده‌های خرد به وام‌های بلندمدت و بهینه، بازمانده است. در واقع، بسیاری از مؤسسات فعلی تنها نام بانک را یدک می‌کشند اما در عمل، فرآیندهای آن‌ها با اصول بانکداری تجاری فاصله بسیاری دارد.

این بانکداری غیرمتعارف با چالش‌های بنیادینی روبروست که عبارتند از:

• عدم توانایی در شناسایی و تأمین پروژه‌های بهینه برای وام‌دهی
• کمبود شدید سپرده در برابر حجم تقاضای وام در اقتصاد
• ایجاد عدم توازن میان منابع و مصارف که نیازمند تزریق نقدینگی از سوی بانک مرکزی است
• استفاده از روش‌های غیرمتعارف برای تأمین مالی پروژه‌های خودِ بانک

پیامدهای اقتصادی بانکداری غیرمتعارف

در یک سیستم بانکی استاندارد، نرخ بهره باید به گونه‌ای باشد که انگیزه سپرده‌گذاری را حفظ کند. اما در وضعیت کنونی، عدم پذیرش نرخ بهره واقعی باعث شده است که سپرده‌گذاران از پس‌انداز در بانک ناامید شوند و در مقابل، وام‌گیرندگان با نرخ‌های بسیار پایین از منابع استفاده کنند.

«حاصل این فرآیند، چاپ پول از سوی بانک مرکزی و ایجاد ناترازی سیستمی است که مستقیماً به افزایش تورم منجر می‌شود.»

این وضعیت باعث شده است که کانال انتقال نرخ سیاستی بانک مرکزی به اقتصاد، به شدت آسیب ببیند. وقتی نرخ‌های سیستم بانکی از نرخ‌های سیاستی پیروی نمی‌کنند، ابزارهای کنترل تورم عملاً بی‌اثر می‌شوند.

ضرورت اصلاح ساختار برای کنترل تورم

اگرچه ناترازی بخش دولتی نیز از عوامل مهم تورم محسوب می‌شود، اما اصلاح بانکداری غیرمتعارف یک ضرورت انکارناپذیر برای رسیدن به نرخ تورم پایدار است. بدون بازسازی اکوسیستم بانکی و بازگشت به مدل بانکداری تجاری، نه تنها تورم کاهش نخواهد یافت و نه رشد اقتصادی مورد انتظار محقق خواهد شد.

در نهایت، تنها با ایجاد تعادل میان سپرده و وام و پذیرش نرخ بهره واقعی، می‌توان از چرخه چاپ پول و ناترازی‌های مداوم جلوگیری کرد.