اصطکاک ارزی و بحران برنامه‌ریزی؛ چرا تولید در ایران با چالش پیش‌بینی‌ناپذیری روبروست؟

بسیاری از تحلیل‌گران، چالش ورود به بازار ایران را تنها در نرخ ارز می‌بینند؛ اما این یک نگاه سطحی است. مشکل عمیق‌تر، نبود ثبات در مکانیزم‌های تخصیص و وجود نرخ‌های متعدد است که توان برنامه‌ریزی را از تولیدکنندگان می‌گیرد. این وضعیت، نوعی اصطکاک ارزی ایجاد کرده که به‌جای تسهیل تجارت، مانند یک ترمز عمل می‌کند.

ریشه‌های بحران و تحولات نظام ارزی

وابستگی شدید اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی، شریان اصلی تأمین ارز را آسیب‌پذیر کرده است. هرگونه شوک به صادرات یا تغییر در سیاست‌های بین‌المللی، بلافاصله بر عرضه ارز و نرخ ریال اثر می‌گذارد. در طول سه دهه گذشته، ایران از سیستم‌های تک‌نرخی به سمت ساختارهای پیچیده و چندنرخی حرکت کرده است.

در سال ۱۴۰۴، نظام سه‌نرخی شکل گرفت که شامل نرخ‌های متفاوت برای کالاهای اساسی، مبادلات تجاری و بازار آزاد بود. این سیاست‌ها، به‌جای ایجاد ثبات، منجر به توزیع رانت و افزایش شکاف میان نرخ‌های رسمی و واقعی شد. شکست سیاست‌های کنترلی در نهایت به بی‌ثباتی شدید و تغییرات ساختاری در مدیریت ارزی کشور انجامید.

فلج شدن زنجیره تأمین و بحران سرمایه

امروز دغدغه اصلی مدیران، نه فروش بلکه تأمین مواد اولیه است. سیستم‌های مبتنی بر سهمیه‌بندی، تولیدکنندگان را با سه چالش بنیادین مواجه کرده‌اند:

• تأخیر در تخصیص: طبق گزارش اتاق بازرگانی، شاخص موجودی مواد اولیه به رکورد پایین ۳۶٫۳ رسیده است.
• حبس نقدینگی: سرمایه‌های ریالی برای ماه‌ها در صف‌های تخصیص ارز مسدود می‌مانند.
• ضعف تأمین‌کنندگان: نوسانات باعث شده تأمین‌کنندگان داخلی نیز توان نوسازی و حفظ کیفیت را از دست بدهند.

این وضعیت منجر به ایجاد انحصارات و قیمت‌گذاری‌های غیرمنطقی در زنجیره تولید شده است.

اثر دومینو بر سودآوری و قیمت‌ها

شکاف میان هزینه‌های تولید و قیمت‌های مصوب، حاشیه سود شرکت‌ها را از بین می‌برد. داده‌ها نشان می‌دهند که در حالی که شاخص قیمت مواد اولیه در سطح بالایی قرار دارد، قیمت محصولات نهایی رشد بسیار کمتری داشته است. این عدم توانایی در انتقال هزینه‌ها به مصرف‌کننده، تولید را با خطر زیان روبرو می‌کند.

"مدیریت در اقتصاد ایران، بیش از آنکه یک فعالیت مالی باشد، نیازمند درک هوشمندانه از اقتصاد سیاسی و دیپلماسی ارزی است."

راهکار برای مدیران در محیط ناپایدار

در چنین شرایطی، مدل‌های سنتی مدیریت زنجیره تأمین کارایی ندارند. مدیران باید به جای تمرکز بر ثبات‌های کوتاه‌مدت، بر پیش‌بینی ریسک و بودجه‌بندی با احتساب جهش‌های احتمالی تمرکز کنند. کاهش هزینه‌های بازاریابی و آموزش، اگرچه راهکاری دم‌دستی است، اما در بلندمدت توان رقابتی شرکت را به شدت کاهش می‌دهد.

در نهایت، چالش اصلی ایران تنها نوسان قیمت نیست، بلکه ناتوانی در برنامه‌ریزی در دل این نوسانات است که بقای بنگاه‌ها را به شدت تهدید می‌کند.