چرخش روابط ترکیه و عراق؛ آیا جاده توسعه جایگزین تنگه هرمز می‌شود؟

تحولات ژئوپلیتیک در خلیج فارس، موجب بازتعریف روابط میان ترکیه و عراق شده است؛ پیوندی که از همکاری‌های نظامی علیه پ‌ک‌ک، اکنون به سمت یک شراکت اقتصادی و لجستیکی گسترده در قالب پروژه جاده توسعه حرکت می‌کند.

تحول از امنیت به اقتصاد: ماهیت جدید روابط آنکارا و بغداد

در دهه‌های گذشته، حضور نظامی ترکیه در شمال عراق همواره تنش‌زای بود، اما اکنون با تغییر رویکرد دولت عراق در برابر حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک)، موازنه قدرت در حال تغییر است. تصمیمات اخیر بغداد برای مدیریت مستقیم مسائل امنیتی، نقش دولت مرکزی را پررنگ‌تر از گذشته کرده است.

پروژه جاده توسعه، که یک کریدور ۱۲۰۰ کیلومتری از بندر فاو به ترکیه و سپس اروپا است، موتور محرک این تغییر است. این طرح، عراق را از یک صادرکننده صرف نفت، به یک قطب ترانزیتی تبدیل می‌کند و برای ترکیه، راهی برای دستیابی به بازارهای اروپایی فراهم می‌سازد.

چالش‌های مالی و رقابت‌های منطقه‌ای در مسیر جاده توسعه

با وجود جذابیت‌های اقتصادی، اجرای این مسیر با موانع بزرگی روبروست:

• کمبود منابع مالی: تنها مرحله اول پروژه نیازمند سرمایه‌گذاری ۲۰ میلیارد دلاری است.
• رقابت با کریدور شمال-جنوب: ایران از طریق مسیرهای زمینی خود، رقیب اصلی این طرح در جابجایی کالا محسوب می‌شود.
• ناپایداری سیاسی در عراق: تقسیم قدرت میان گروه‌های مسلح و دولت مرکزی، اجرای توافقات را دشوار می‌کند.

«جاده توسعه می‌تواند با ایجاد مسیری خارج از تنگه هرمز، ارزش راهبردی خود را در زمان بحران‌های دریایی دوچندان کند.»

نابرابری در قدرت: آب و انرژی تحت کنترل ترکیه

رابطه میان دو کشور همچنان با نوعی عدم توازن همراه است. در حوزه منابع آب، ترکیه به عنوان کشور بالادست، کنترل جریان رودخانه‌های دجله و فرات را در اختیار دارد که این موضوع را به یک اهرم فشار سیاسی تبدیل کرده است.

در مقابل، بخش انرژی شاهد نوعی وابستگی متقابل است. خط لوله نفت کرکوک به جیهان، هم برای صادرات عراق حیاتی است و هم برای تامین نیاز انرژی ترکیه. تصمیمات اخیر برای مشارکت شرکت‌های ترکیه‌ای در میادین نفتی عراق، نشان‌دهنده تغییر نقش آنکارا از یک ترانزیتر به یک سرمایه‌گذار مستقیم است.

موازنه قدرت میان ایران، ترکیه و ایالات متحده

عراق در موقعیتی حساس میان سه قدرت منطقه‌ای قرار دارد. در حالی که نفوذ سیاسی و امنیتی ایران در ساختار پراکنده عراق همچنان پابرجاست، ایالات متحده و ترکیه در جهت تقویت دولت مرکزی بغداد با هم همسو شده‌اند. واشنگتن با حمایت از اقتدار دولت مرکزی، به دنبال محدود کردن گروه‌های مسلح همسو با تهران است.

این همگرایی ترکیه و آمریکا می‌تواند جایگاه اقلیم کردستان را نیز تحت تاثیر قرار دهد، چرا که مدیریت مسیرهای جدید تجاری ممکن است از کنترل اربیل خارج و به مدیریت دولت فدرال عراق منتقل شود.

نتیجه‌گیری: اگرچه پروژه جاده توسعه می‌تواند نظم جدیدی در تجارت منطقه ایجاد کند، اما موفقیت آن در گرو تامین مالی عظیم، ثبات سیاسی در بغداد و مدیریت تعادل میان منافع ایران، ترکیه و آمریکا خواهد بود.