ضرورت بازنگری در آرشیو تاریخی ایران؛ بررسی میراث تصویری دوره قاجار

در رویدادی ویژه در سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران، با نمایش دو اثر مستند که به بررسی نخستین مواجهات ایران با فناوری‌های تصویری می‌پردازند، ضرورت بازنگری و حفاظت از آرشیو تاریخی ایران مورد تأکید قرار گرفت.

بازخوانی میراث تصویری از دوران قاجار

مهرداد زاهدیان، کارگردان و پژوهشگر سینما، در نشست مربوط به اکران مستندهای «حلقه‌های گمشده» و «خاطرات شیشه‌ای»، به اهمیت شناخت و بازخوانی میراث تصویری کشور پرداخت. این آثار که با بهره‌گیری از اسناد و عکس‌های تاریخی ساخته شده‌اند، روایتگر ورود عکاسی و سینما به ایران در دوران قاجار و مظفرالدین‌شاه هستند.

مستند «حلقه‌های گمشده» که بخشی از پروژه «گنج‌های پنهان» است، بر نقش پژوهشگران در حفظ سرمایه‌های فرهنگی تمرکز دارد. همچنین در این گفتگو از تلاش‌های ارزشمند شهریار عدل برای مرمت فیلم‌های قدیمی و همکاری با مراکز بین‌المللی یاد شد.

گنجینه عکس‌های کاخ گلستان

یکی از محورهای اصلی بحث، بررسی محتوای مستند «خاطرات شیشه‌ای» بود که به آلبوم‌خانه کاخ گلستان اختصاص دارد. این مجموعه شامل اطلاعاتی است که از نظر حجم، در جایگاهی بسیار مهم در جهان قرار دارد:

• تعداد فریم‌ها: نزدیک به ۴۰ هزار فریم عکس از دوران ناصری و مظفری.
• وضعیت کاتالوگ: تنها حدود ۸ هزار عکس از این مجموعه فهرست‌نویسی شده است.
• اهمیت پژوهشی: نیاز مبرم به شناسایی هویت افراد و مکان‌های ثبت شده در عکس‌ها.

«آرشیو تاریخی نباید به مجموعه‌ای راکد تبدیل شود؛ ارزش این تصاویر تنها در قدمت آن‌ها نیست، بلکه اطلاعات آن‌ها برای تاریخ اجتماعی و معماری حیاتی است.»

چالش‌های حفاظت و ضرورت فناوری‌های نوین

در ادامه این نشست، موضوع حفاظت فیزیکی از اسناد و ضرورت ایجاد مخازن تخصصی مطرح شد. زاهدیان تأکید کرد که برای جلوگیری از آسیب به اصل اسناد، باید نسخه‌های ثانویه تهیه شود تا پژوهشگران بدون دستکاری آثار اصلی، امکان دسترسی داشته باشند.

همچنین به ورود زودهنگام فناوری‌های تصویری به ایران اشاره شد؛ تجهیزات عکاسی تنها سه سال پس از ظهور در اروپا به تهران رسید که این امر با علایق ناصرالدین‌شاه و اشتیاق او به دستاوردهای جدید پیوند داشت. این میراث، از جمله تکنیک‌های رنگ‌آمیزی دستی که با ذائقه بصری ایرانی ترکیب شده، بخش مهمی از هویت هنری دوره را تشکیل می‌دهد.

در نهایت، این نشست بر این نکته تأکید داشت که زنده نگه داشتن آرشیو تاریخی ایران مستلزم فراتر رفتن از حفاظت فیزیکی و حرکت به سوی فهرست‌نویسی دقیق، پژوهش علمی و فراهم کردن دسترسی مسئولانه برای نسل‌های آینده است.