میراث تصویری ایران؛ از مرمت فیلم‌های قاجار تا ضرورت فهرست‌نویسی آلبوم‌های کاخ گلستان

میراث تصویری ایران، از فیلم‌های قدیمی دوره قاجار تا آلبوم‌های تاریخی کاخ گلستان، نیازمند نگاهی فراتر از حفاظت فیزیکی است. در نشست اخیر سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران، بر ضرورت فهرست‌نویسی دقیق و پژوهش علمی بر روی این گنجینه‌ها تأکید شد تا این آثار از حالت راکد خارج شده و به منابع زنده تاریخی تبدیل شوند.

مرمت فیلم‌های تاریخی و نقش پژوهشگران

مهرداد زاهدیان، کارگردان و پژوهشگر سینمای مستند، در این نشست خاطرنشان کرد که بخشی از میراث تصویری کشور در معرض خطر است. وی با اشاره به فعالیت‌های ارزشمند زنده‌یاد دکتر شهریار عدل، اعلام کرد که حدود ۵۵ دقیقه فیلم تاریخی متعلق به دوره قاجار جهت مرمت و کپی‌برداری به مرکز ملی سینماتوگرافی فرانسه در پاریس ارسال شده است.

این فرآیند که با هدف حفظ کیفیت و شناسایی دقیق‌تر انجام شده، نشان‌دهنده اهمیت بین‌المللی اسناد تصویری ایران است. زاهدیان افزود که بازگشت این فیلم‌ها به کشور، مسیر جدیدی را برای بررسی و شناسایی دقیق‌تر محتوای آن‌ها فراهم کرده است.

آلبوم‌های کاخ گلستان؛ دومین فوتوتک جهان

یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های این نشست، صحبت درباره عظمت آرشیو عکاسی کاخ گلستان بود. بر اساس داده‌های ارائه شده، این مجموعه شامل موارد زیر است:

با توجه به اینکه بخش بزرگی از این میراث تصویری ایران هنوز فاقد اطلاعات دقیق (مانند هویت افراد یا محل ثبت تصویر) است، نیاز مبرمی به فهرست‌نویسی علمی احساس می‌شود. بدون این اطلاعات، این عکس‌ها تنها اشیایی قدیمی هستند و ارزش پژوهشی خود را برای تاریخ اجتماعی و معماری از دست می‌دهند.

چالش‌های حفاظت و ضرورت بازخوانی تاریخ

حفاظت از اسناد موزه‌ای مستلزم رعایت پروتکل‌های بسیار سخت‌گیرانه است. زاهدیان در مورد تجربه ساخت مستند «خاطرات شیشه‌ای» توضیح داد که مواجهه با اصل آلبوم‌ها باید تحت نظارت مستقیم کارشناسان و با کنترل دقیق میزان نور انجام شود تا کمترین آسیب به کاغذها و تصاویر وارد گردد.

"آرشیو تاریخی نباید به مجموعه‌ای راکد و محفوظ تبدیل شود؛ اطلاعات موجود در یک عکس می‌تواند برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی، معماری و هنر راهگشا باشد."

در نهایت، این نشست بر این نکته تأکید داشت که ورود فناوری‌های تصویری به ایران در دوره قاجار، نشان‌دهنده ذائقه هنری و علاقه آن دوران به نوآوری بوده است. شناخت دقیق این دوران مستلزم فاصله گرفتن از قضاوت‌های مطلق و بهره‌گیری از اسناد تازه برای اصلاح روایت‌های تاریخی است.

نتیجه‌گیری: برای حفظ میراث تصویری ایران، تنها نگهداری فیزیکی کافی نیست؛ بلکه سرمایه‌گذاری بر روی مرمت، فهرست‌نویسی و ایجاد دسترسی علمی، کلید تبدیل این آرشیوها به منابعی ارزشمند برای نسل‌های آینده است.