تغییر کاربری اراضی؛ عامل اصلی بحران آب و تخریب خاک در ایران

پیامدهای گسترده تغییر کاربری اراضی بر منابع طبیعی

گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی فرهنگستان علوم در بیانیه‌ای هشدار داد که تغییرات الگوی کاربری اراضی در دو دهه گذشته، منجر به کاهش چشمگیر اراضی مرتعی شده است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که حدود ۶ میلیون هکتار از مراتع کشور از بین رفته و در مقابل، کاربری‌های انسانی شامل مناطق مسکونی و کشاورزی، با افزایشی بالغ بر ۸.۴ میلیون هکتار مواجه بوده‌اند.

این روند باعث شده است که واحدهای کشاورزی دچار تکه‌تکه شدن شوند و مدیریت یکپارچه سرزمین با چالش‌های جدی روبرو گردد. همچنین، کیفیت پوشش جنگلی با وجود تغییرات سطحی اندک، به دلیل افزایش مناطق با پوشش ضعیف، به شدت افت کرده است.

ارتباط مستقیم تغییرات کاربری با بحران آب و فرونشست زمین

یکی از بحرانی‌ترین بخش‌های این گزارش، پیوند میان تغییر کاربری اراضی و تشدید بحران‌های هیدرولوژیکی است. در مناطقی نظیر حوضه آبخیز زاینده‌رود و دریاچه ارومیه، توسعه سطح کشاورزی و مناطق انسانی تا دو برابر افزایش یافته که مستقیماً منجر به افزایش مصرف آب و پدیده فرونشست زمین شده است.

در مناطق شمالی، نرخ فرسایش خاک در اراضی تغییر کاربری یافته، تا دو برابر میانگین کشوری (۷.۱۶ تن در هکتار سالانه) گزارش شده است که نشان‌دهنده هدررفت شدید مواد آلی و حاصلخیزی خاک است.

راهکارهای مدیریتی و ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین

فرهنگستان علوم برای مقابله با این روند قهقرایی، بر چند محور کلیدی تأکید کرده است:

• استفاده از هوش مصنوعی و تصاویر ماهواره‌ای نسل جدید برای تدقیق نقشه‌های کاربری.
• بازنگری در سیاست‌های مدیریت سرزمین و تقویت ظرفیت‌های سازمان منابع طبیعی.
• اجرای شفاف قوانین مسئولیت اجتماعی صنایع برای جبران خسارات تخریب خاک.
• تمرکز بر افزایش بهره‌وری کشاورزی به جای گسترش افراطی سطح زیرکشت.

"حفاظت از جنگل‌ها و مراتع نباید به یک شعار دولتی تبدیل شود؛ مدیریت علمی سرزمین و پایش مستمر با فناوری‌های سنجش از دور، تنها راه جلوگیری از تخریب منابع است."