باران سیل‌آسا در شمال ایران؛ چرا هم‌زمان با خشکسالی، سیل می‌آید؟

بارش‌های شدید و رگباری در مناطق شمالی کشور، از گیلان تا مازندران، بار دیگر با وقوع سیلاب‌های خسارت‌بار، مدیریت بحران در این مناطق را به چالش کشیده است. این پدیده که با آب‌گرفتگی گسترده همراه بوده، پرسش مهمی را در میان متخصصان ایجاد کرده است: چرا هم‌زمان با بحران خشکسالی، کشور با سیلاب‌های ویرانگر نیز مواجه می‌شود؟

تناقض میان بارش‌های سیل‌آسا و بحران خشکسالی

بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که وقوع بارش‌های سنگین لزوماً به معنای بهبود وضعیت منابع آبی و پایان دوره خشکسالی نیست. در واقع، تغییر الگوی اقلیمی باعث شده است که حجم زیادی از آب در بازه‌های زمانی بسیار کوتاه و با شدت بسیار بالا وارد مناطق شود.

وقتی بارش با چنین شدتی رخ می‌دهد، فرصت نفوذ آب به لایه‌های زیرین خاک و تغذیه سفره‌های زیرزمینی از بین می‌رود. در نتیجه، بخش اعظم این آب به جای ذخیره شدن، به شکل رواناب‌های سریع و سیلاب‌های مخرب به سمت رودخانه‌ها و مناطق پایین‌دست حرکت می‌کند.

عوامل انسانی و تغییرات جوی در تشدید سیلاب‌ها

افزایش دمای کره زمین باعث شده است که جو بتواند رطوبت بیشتری را در خود نگه دارد، که این امر منجر به وقوع بارش‌های رگباری و بسیار شدید می‌شود. علاوه بر این، عوامل انسانی نقش تعیین‌کننده‌ای در این وضعیت ایفا می‌کنند:

• کاهش نفوذپذیری زمین: گسترش شهرسازی، آسفالت کردن سطوح و ویلاسازی مانع از جذب آب توسط زمین می‌شود.
• تخریب پوشش گیاهی: چرای بی‌رویه و از بین رفتن جنگل‌ها باعث کاهش سرعت جریان آب و افزایش شدت سیل می‌شود.
• مداخلات در مسیر رودخانه‌ها: ساخت‌وساز در حاشیه رودخانه‌ها و مسدود کردن مسیر طبیعی جریان آب، آثار تخریبی را دوچندان می‌کند.

بحران ذخایر زیرزمینی و واقعیت‌های تلخ

در حالی که سیلاب‌ها در شمال کشور خسارت به مزارع و خانه‌های روستایی را به دنبال دارند، آمارها نشان‌دهنده یک واقعیت نگران‌کننده در سایر نقاط کشور است. برداشت بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع آب زیرزمینی در سال‌های اخیر، باعث تخلیه شدید این ذخایر شده است.

"حتی اگر چندین سال بارش در سطح نرمال رخ دهد، به دلیل حجم عظیم کسری انباشته شده در سفره‌های زیرزمینی، جبران این وضعیت بسیار دشوار خواهد بود."

در نهایت، باید پذیرفت که مسئله اصلی تنها میزان بارش نیست، بلکه مدیریت شدت، زمان و مکان وقوع آن است. تا زمانی که مدیریت نفوذپذیری خاک و برداشت از منابع آب تغییر نکند، سیلاب‌ها و خشکسالی همچنان به صورت هم‌زمان با یکدیگر در ایران حضور خواهند داشت.