نظام تقسیم آب سمنان؛ میراث ۷۰۰ ساله برای گردشگری تمدنی

نظام سنتی تقسیم آب سمنان، میراثی هفتصدساله که با ابتکار علاءالدوله سمنانی شکل گرفته، اکنون به عنوان یکی از اصلی‌ترین ظرفیت‌های گردشگری تمدنی در این استان شناخته می‌شود. این ساختار پیچیده که در سال ۱۳۹۰ به ثبت ملی رسید، نمادی از مدیریت هوشمندانه منابع در اقلیم‌های خشک است.

هویت سمنان در پیوند با مدیریت آب

شهر سمنان با توجه به اقلیم خشک و بارش بسیار اندک، همواره با چالش تأمین آب مواجه بوده است. این مسئله باعث شد تا مردم منطقه طی قرن‌ها دانشی پیچیده در زمینه انتقال، ذخیره و توزیع آب ابداع کنند. این دانش تنها به قنات‌ها محدود نمی‌شد، بلکه شامل شبکه‌ای از آب‌انبارها، استخرها، جوی‌ها، پایاب‌ها و آسیاب‌ها بود که در کنار هم یک زیست‌بوم واحد را شکل می‌دادند.

یکی از برجسته‌ترین بخش‌های این مدیریت، سازوکار «پارا» است. پارا فراتر از یک ابزار فنی، یک نظام اجتماعی و عرفی برای تقسیم عادلانه حقابه‌ها و نوبت‌بندی میان کشاورزان بود که مدیریت منابع محدود را به بخشی از فرهنگ محلی تبدیل کرد.

ساختار سلسله‌مراتدی مدیریت آب در پارا

در این نظام سنتی، نقش‌های مشخصی برای حفظ نظم و عدالت در توزیع آب تعریف شده بود که نشان‌دهنده سطح بالای سازماندهی اجتماعی در سمنان است:

• قانوندار: فرد مورد اعتماد که مسئول ثبت نام و مدیریت دفتر حقابه‌ها است.
• اِنگارنویس: مسئول ثبت و نگهداری مستندات حقابه‌ها بر روی کاغذهای مخصوص (مرِه).
• مره‌دار: فردی که میزان حقابه‌ها را به مسئول استخر ابلاغ می‌کند.
• پارابان: نگهبان و ناظر بر رعایت دقیق نوبت‌ها و حقابه‌ها.
• استخربان: مسئول اصلی تقسیم آب از منبع استخر به سمت کاربران.

راهکارهای توسعه گردشگری تمدنی در سمنان

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان، جلال تاجیک، تأکید کرده است که این میراث نباید تنها به صورت سازه‌های فیزیکی دیده شود، بلکه باید دانش شفاهی و تجربیات اجتماعی مرتبط با آن نیز حفظ و ارائه گردد.

پیشنهادات کلیدی برای بهره‌برداری گردشگری:

الگویی برای تاب‌آوری در برابر کم‌آبی

بازخوانی این نظام قدیمی تنها یک اقدام برای جذب گردشگر نیست؛ بلکه در دوران کنونی که جهان با بحران کم‌آبی دست و پنجه نرم می‌کند، تجربیات گذشتگان در سازگاری با اقلیم و مدیریت منابع محدود، می‌تواند الگویی برای توسعه پایدار و افزایش تاب‌آوری جوامع باشد.

در نهایت، برای تبدیل این ظرفیت به یک محصول گردشگری موفق، همکاری میان نهادهای دولتی، شهرداری‌ها، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی برای حفاظت و توسعه این مسیر تاریخی ضروری به نظر می‌رسد.