زاینده‌رود در بحران؛ مرگ آبزیان و تهدید اکوسیستم اصفهان با قطع جریان آب

فاجعه زیست‌محیطی در بستر زاینده‌رود

با قطع شدن جریان آب در زاینده‌رود، آنچه در ظاهر تنها یک تغییر منظره شهری به نظر می‌رسد، در واقع یک فاجعه زیست‌محیطی برای اکوسیستم رودخانه است. در حالی که بستر رودخانه با پوششی سبز از گیاهان پوشیده شده، این سبزی نشانه‌ای از سلامت نیست، بلکه پوششی بر لجن‌زاری است که در آن ماهی‌های بی‌جان و در حال مرگ، در میان گودال‌های کوچک آب باقی مانده‌اند.

این تغییرات ناگهانی، برخلاف جمعیت انسانی که با خشک شدن رودخانه پراکنده می‌شوند، برای ماهی‌ها هیچ راه فراری باقی نمی‌گذارد. زیستگاه آن‌ها با هر بار قطع و وصل شدن آب، به شکلی ویرانگر تغییر می‌کند و بخشی از حیات آن‌ها برای همیشه از دست می‌رود.

تخریب ذخایر ژنتیکی و گونه‌های بوم‌زاد

یزدان کیوانی، عضو هیئت علمی گروه شیلات دانشگاه صنعتی اصفهان، هشدار می‌دهد که این نوسانات شدید در جریان آب، باعث می‌شود ماهی‌ها در چاله‌های کف رودخانه گرفتار شده و به طعمه پرندگان یا تلف‌شده در لجن تبدیل شوند. وی تأکید می‌کند که این موجودات، ذخایر ارزشمند رودخانه هستند و این حوادث، نسل‌های آینده آن‌ها را به خطر می‌اندازد.

بر اساس تحلیل‌های علمی، گونه‌های بوم‌زادی مانند عروس‌ماهی اصفهان، آفانیوس، کپورماهی و سیاه‌ماهی، بیشترین آسیب را از این وضعیت می‌بینند. علاوه بر خود ماهی‌ها، زنجیره غذایی شامل جانداران ذره‌بینی، زئوپلانکتون‌ها و فیتوپلانکتون‌ها نیز به دلیل قطع ناگهانی زیستگاه، به شدت آسیب می‌بینند.

«ایجاد یک جریان کم‌حجم اما پیوسته، می‌توانست از فساد جلبک‌ها و مرگ‌ومیر ماهی‌ها جلوگیری کند و از انتشار بوی نامطبوع در حاشیه رودخانه جلوگیری نماید.»

راهکارهای فوری برای نجات اکوسیستم

برای مقابله با این بحران، متخصصان چندین راهکار عملی را پیشنهاد داده‌اند که نیازمند همکاری گسترده میان سازمان‌های مختلف است:

• ایجاد چاله‌های هدایت‌کننده: حفر چاله‌هایی در مسیر رود برای جمع‌آوری ماهی‌ها و انتقال آن‌ها به مکان‌های امن.
• ساخت سدهای کوچک: ایجاد موانه‌های کوتاه در فواصل مشخص برای حفظ ذخیره آب در نقاطی از رودخانه.
• مدیریت یکپارچه: همکاری مستقیم اداره کل حفاظت محیط‌زیست با سایر ارگان‌های مسئول مدیریت آب.

نتیار و چشم‌انداز آینده

وضعیت کنونی زاینده‌رود، فراتر از یک مسئله خشکسالی، بازتابی از تصمیمات مدیریتی است که پیامدهای آن مستقیماً بر کوچک‌ترین جانداران اکوسیستم اثر می‌گذارد. بازگشت حیات به این شاهرگ حیاتی، تنها با مدیریت هوشمندانه و جریان پایدار آب میسر خواهد بود تا پیش از آنکه گونه‌های بوم‌زاد برای همیشه از میان بروند، اکوسیستم رودخانه دوباره به تعادل برسد.