سرای تومانیان سبزوار؛ تخریب بدون مجوز و پیگیری قضایی برای بازآفرینی بنا

حادثه تخریب بخشی از سرای تومانیان در شهر سبزوار، که با نام‌های «پادگان روس‌ها» یا «کاروانسرای روس‌ها» نیز شناخته می‌شود، موجی از پرسش‌ها و انتقادات را در میان متخصصان حوزه میراث فرهنگی ایجاد کرده است. این اقدام که منجر به آسیب به بخشی از حافظه تاریخی این منطقه شده، اکنون در مسیر پیگیری‌های قضایی و تلاش برای بازسازی قرار گرفته است.

جزئیات تخریب و وضعیت ثبت ملی بنا

برخلاف برخی تصورات اشتباه، سرای تومانیان در فهرست آثار ملی ثبت نشده بود؛ با این حال، این معنای آزادی تخریب آن را نمی‌دهد. این بنا که متعلق به دوره پهلوی اول است، در اسناد اصلاح محدوده بافت تاریخی سبزوار (مصوب آبان ۱۴۰۳) به صراحت به عنوان یک اثر واجد ارزش تاریخی شناسایی شده بود.

در واقع، عدم ثبت در فهرست ملی، لزوماً به معنای بی‌ارزش بودن یک اثر نیست و این بنا همچنان تحت پوشش ضوابط حفاظتی بافت تاریخی قرار داشت.

نقش شهرداری و چالش‌های مجوزدهی

بر اساس مستندات موجود، شهرداری منطقه ۲ سبزوار با وجود اطلاع از ارزش تاریخی این بنا، پیش از دریافت نظر کارشناسی اداره میراث‌فرهنگی، مجوز تخریب دیوارهای جنوبی و شرقی را صادر کرده است. این تصمیم باعث شد تا مالک با استناد به این نامه، عملیات تخریب را با لودر آغاز کند.

در این میان، چند نکته کلیدی درباره نقش نهادها قابل ذکر است:

• اداره میراث‌فرهنگی: هیچ‌گونه مجوز رسمی برای تخریب کالبد یا سردر بنا صادر نکرده است.
• دانشگاه سبزوار: پیشنهادهای قبلی مبنی بر بررسی فنی جابه‌جایی سردر، به معنای موافقت با تخریب نبوده است.
• مالکیت خصوصی: اگرچه مالک از مسائل امنیتی و رهاشدگی ملک گلایه داشت، اما این موضوع مجوز حذف هویت تاریخی را صادر نمی‌کند.

پیگیری‌های قضایی و امکان بازآفرینی

وزارت میراث‌فرهنگی، این تخریب را نقض آشکار اسناد بالادستی دانسته و پیگیری‌های حقوقی خود را آغاز کرده است. در حال حاضر، با ورود دادستانی سبزوار، پرونده‌ای قضایی تشکیل شده و عاملان این حادثه تحت پیگرد قرار گرفته‌اند.

"وزارت میراث‌فرهنگی الزام شهرداری به بازآفرینی و احیای عین‌به‌عین بنا بر اساس مدارک تاریخی را دنبال خواهد کرد."

با توجه به اینکه بخش‌هایی از بنا همچنان پابرجا است و مستندات تاریخی، نقشه‌ها و تصاویر هوایی در دسترس قرار دارد، کارشناسان معتقدند بازآفرینی سرای تومانیان با استفاده از روش‌های مستندنگاری و حفاظت اضطراری امکان‌پذیر خواهد بود.

در نهایت، ماجرای تخریب این اثر تاریخی نشان‌دهنده شکاف میان مدیریت شهری و قوانین حفاظتی است که اکنون در انتظار تصمیم نهایی دستگاه قضایی و تلاش‌های وزارتخانه برای احیای این بخش از هویت سبزوار می‌باشد.