معمای ورق گرم؛ چگونه کارت‌های بازرگانی اجاره‌ای صنعت فولاد را تحت تأثیر قرار می‌دهند؟

در بازارهای مالی ایران، چالش‌های مربوط به صنعت فولاد و نحوه توزیع مواد اولیه، یکی از پیچیده‌ترین مسائل اقتصادی است. در بهار سال ۱۴۰۵، حجم معاملات ورق گرم در بورس کالا به بیش از ۶۳۷ هزار تن رسید که ارزش آن حدود ۴۷ هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان برآورد می‌شود. با این حال، پرسش بنیادین این است که چه میزان از این حجم عظیم، واقعاً در چرخه تولید قرار می‌گیرد و چه بخشی بدون ایجاد ارزش افزوده، تنها برای کسب سود از شکاف قیمتی، راهی بازارهای آزاد یا صادرات می‌شود؟

تخصیص سهمیه‌ها و چالش نرخ ارز

فرآیند تخصیص سهمیه در بورس کالا به گونه‌ای طراحی شده که خریداران با ارائه مدارک تولیدی، ورق گرم را با قیمت پایه و نرخ ارزی ترجیحی دریافت می‌کنند. اگر خریدار یک تولیدکننده واقعی باشد که ورق را در خطوط نورد یا تولید لوله مصرف کند، این سیاست حمایتی به نفع اقتصاد ملی است. اما مشکل زمانی بروز می‌کند که کالا بدون ورود به فرآیند فرآوری، تغییر مسیر داده و صرفاً برای بهره‌برداری از تفاوت قیمت خرید ارزان و فروش گران در بازار آزاد استفاده می‌شود.

این وضعیت باعث می‌شود سود حاصله، نه از محل تولید و ارزش افزوده، بلکه از طریق واسطه‌گری و رانت حاصل گردد.

نقش کارتهای بازرگانی یک‌بار مصرف در صادرات

استفاده از کارت‌های بازرگانی یک‌بار مصرف توسط افراد غیرمتخصص، یکی از ابزارهای اصلی برای پنهان کردن هویت سودجویان است. فاصله میان نرخ ارز مبادله‌ای و نرخ آزاد بازار، انگیزه‌ای قوی برای ایجاد این ساختار فراهم کرده است. این افراد با استفاده از کارت‌های موقت و کم‌سابقه، اقدام به صادرات فولاد می‌کنند، در حالی که ارز حاصل از این معاملات، به چرخه اصلی اقتصاد کشور باز نمی‌گردد.

"استفاده از کارت‌های بازرگانی یک‌بار مصرف، ردیابی هویت واقعی پشت معاملات صادراتی را دشوار کرده و باعث فرار از نظارت‌های مالی می‌شود."

مسیرهای مختلف ورق گرم و پیامدهای اقتصادی

ورق‌های خریداری شده از بورس کالا معمولاً یکی از سه مسیر زیر را طی می‌کنند:

• مسیر تولیدی: ورود به فرآیند فرآوری و تبدیل به محصول نهایی (هدف اصلی سیاست‌ها).
• مسیر بازار داخلی: عرضه مستقیم به بازار آزاد بدون فرآوری که صنایع پایین‌دستی را از مواد اولیه حمایتی محروم می‌کند.
• مسیر صادرات غیرشفاف: خروج کالا بدون فرآوری با استفاده از کارت‌های اجاره‌ای که باعث تضعیف اعتبار برند فولاد ایران در منطقه می‌شود.

راهکارهای نظارتی و شفاف‌سازی مسیر کالا

برای مقابله با این روند، سیاست‌گذاران اقداماتی را در دستور کار قرار داده‌اند. از جمله الزام به ارائه گواهی خرید از رینگ صادراتی بورس کالا برای انجام معاملات صادراتی. همچنین شورای رقابت با اصلاح دستورالعمل‌های مربوط به ورق گرم زیر ۵ میلی‌متر، در تلاش است تا فرمول‌های تعیین قیمت پایه را بهبود بخشد.

هدف نهایی، ایجاد تمایزی هوشمندانه میان صادرات مبتنی بر ارزش افزوده و صادرات رانت‌محور است. برای دستیابی به این هدف، شفافیت عملکردی خریداران و الزام آن‌ها به ارائه گزارش‌های دقیق از میزان مصرف و فروش محصولات نهایی ضروری به نظر می‌رسد.