معماری قاجاری در کاخ ریاست‌جمهوری هند؛ حقیقت یا افسانه؟

بازدید اخیر مسعود پزشکیان از کاخ ریاست‌جمهوری هند، پرسش‌های جدیدی را درباره ماهیت معماری این بنای باشکوه در میان پژوهشگران برانگیخته است. در حالی که برخی منابع حضور آثار هنری ایرانی را به عنوان نشانه معماری قاجاری این ساختمان تفسیر کرده‌اند، بررسی‌های دقیق نشان می‌دهد که باید میان ساختار بنا و تزئینات هنری آن تفکیک قائل شد.

ریشه‌های معماری کاخ ریاست‌جمهوری هند

بنای راشترپاتی بهاوان، که امروزه اقامتگاه رسمی رئیس‌جمهور هند است، ریشه در تصمیمات استعماری بریتانیا دارد. این عمارت پس از انتقال پایتخت از کلکته به دهلی، در بازه زمانی ۱۹۱۲ تا ۱۹۲۹ توسط معمار برجسته بریتانیایی، سِر اِدوین لاتیِنز، طراحی و ساخته شد.

ساخت این بنای چهارطبقه با ۳۴۰ اتاق، ترکیبی از سبک کلاسیک اروپایی و عناصر بومی هند است. اگرچه از عناصر هندی مانند چتری‌ها و تندیس‌های فیل در پوسته بنا استفاده شده، اما هیچ سند رسمی مبنی بر الهام‌گیری مستقیم از معماری قاجاری در طراحی اصلی آن وجود ندارد.

راز حضور نقاشی قاجاری در تالار آشوک

نقطه اصلی بحث‌ها، تابلوی عظیم نصب شده بر سقف تالار آشوک است. این اثر که با نام «فتحعلی‌شاه در شکار» شناخته می‌شود، یک نقاشی رنگ‌روغن با ابعاد خیره‌کننده است که احتمالاً در حدود سال ۱۸۱۰ توسط مهرعلی، از بزرگ‌ترین پرتره‌سازان دوران قاجار، خلق شده است.

«این اثر، نوعی پرده بزرگ است که شکوه و قدرت شخص مدل را به تصویر می‌کشد و به عنوان بخشی از دیپلماسی تصویری ایران در جهان عمل می‌کرد.»

این نقاشی، برخلاف خودِ ساختمان، یک اثر اصیل از دوران قاجار محسود می‌شود که بعدها به عنوان عنصری تزئینی در این فضای بریتانیایی-هندی به کار گرفته شده است.

مسیر جابه‌جایی اثر؛ از تهران تا دهلی‌نو

این تابلو ارزشمند مسیر طولانی را برای رسیدن به هند طی کرده است. بر اساس پژوهش‌های موجود، روایت سفر این اثر به شرح زیر است:

مرحله اول: هدیه فتحعلی‌شاه به جرج چهارم بریتانیا در حدود سال ۱۸۱۴.
مرحله دوم: نگهداری در مجموعه دفتر هند (India Office) در لندن.
مرحله سوم: انتقال به دهلی‌نو در سال ۱۹۲۹ به درخواست لرد اروین.

تلفیق فرهنگی در تزئینات تالار

پس از نصب نقاشی اصلی، هنرمند ایتالیایی، توماسو کولونِلو، مأمور تکمیل تزئینات سقف شد. او با الهام از موضوعات شکار و با استفاده از کتیبه‌های فارسی، فضایی را خلق کرد که در آن هنر ایرانی با سبک‌های دیگر در هم آمیخته است. همچنین وجود کتیبه‌های فارسی بر روی شومینه‌های با سبک ویکتوریایی، نشان‌دهنده این ترکیب چندلایه فرهنگی است.

در نهایت، باید گفت که کاخ ریاست‌جمهوری هند یک بنای قاجاری نیست؛ بلکه صحنه‌ای است که در آن هنر ایرانی و نقاشی‌های اصیل دوران قاجار، در میان معماری استعماری و عناصر هندی، جایگاهی ماندگار یافته‌اند.