چرا برخی کشورها شکوفا می‌شوند و برخی دیگر با فقر دست‌وپنجه نرم می‌کنند؟

تحلیل‌های جدید نشان می‌دهد که تفاوت میان شکوفایی و فروپاشی ملت‌ها در خاورمیانه و آفریقا، بیش از آنکه به منابع طبیعی یا موقعیت جغرافیایی وابسته باشد، ریشه در کیفیت نهادهای حاکمیتی دارد. این ساختارهای سیاسی تعیین می‌کنند که قدرت، مشروعیت و فرصت‌های اقتصادی چگونه توزیع شوند.

نقش نهادهای استخراجی در بن‌بست توسعه

بر اساس نظریات اقتصاد سیاسی، کشورهایی که در چرخه فقر گرفتار می‌شوند، معمولاً تحت سیطره «نهادهای استخراجی» قرار دارند. این ساختارها به‌طور عمدی برای انتقال ثروت و قدرت از اکثریت جامعه به نفع یک گروه کوچک از نخبگان طراحی شده‌اند.

در قاره آفریقا، این میراث تاریخی از دوران تجارت برده و استعمار تا دوران مدرن، مانعی بزرگ در برابر حکمرانی پاسخگو ایجاد کرده است. برخلاف تصور رایج، مشکل اصلی تنها مدیریت اقتصادی نیست، بلکه فقدان ساختارهای دموکراتیک و مسئولانه در برابر خیر عمومی است.

بحران مشروعیت و فقدان چشم‌انداز ملی

نمونه بارز این بحران را می‌توان در کشور نیجریه مشاهده کرد. با وجود جمعیت بیش از ۲۰۰ میلیون نفر و سرمایه انسانی عظیم، این کشور با نبود یک قرارداد اجتماعی منسجم و سیستم اقتدار مشروع روبروست. در بسیاری از این جوامع، سیاست ملی به جای ساختن کشور، به بازی‌های معاملاتی و توزیع منافع میان گروه‌های خاص تبدیل شده است.

برخلاف رهبران دوران پس از استعمار که ایدئولوژی‌های قدرتمندی برای ملت‌سازی داشتند، فضای سیاسی امروز فاقد یک پروژه جامع برای ایجاد هویت ملی و پیوند اجتماعی است. این خلاء، مانع از تبدیل مشروعیت محلی به یک چارچوب ملی قدرتمند می‌شود.

تضاد ساختاری در خاورمیانه و شمال آفریقا

در منطقه خاورمیانه نیز شاهد یک شکاف عمیق میان مدل‌های مختلف حاکمیتی هستیم. این تفاوت را می‌توان در دو دسته اصلی طبقه‌بندی کرد:

• دیکتاتوری‌های استخراجی: کشورهایی مانند سوریه و عراق که در آن‌ها قدرت دولتی برای خدمت به منافع محدود نخبای حاکم به کار گرفته شده و منجر به فروپاشی اقتصادی شده است.
• مدل‌های توسعه‌ای مبتنی بر سنت: کشورهای حوزه خلیج فارس، نظیر امارات و قطر، که توانسته‌اند از ساختارهای سنتی قدرت برای ایجاد نهادهای کارآمد و مدرن استفاده کنند.

این تفاوت در رویکرد، مسیر توسعه را برای این دو گروه کاملاً از هم جدا کرده است.

نتیجه‌گیری: آینده در گرو نهادسازی

در حالی که نظم جهانی در حال تغییر و بازتعریف است، سرنوشت نهایی کشورهای خاورمیانه و آفریقا تنها به قدرت‌های خارجی بستگی ندارد. آنچه تعیین‌کننده قدرت و ثبات در این مناطق خواهد بود، ماهیت نهادهایی است که این ملت‌ها برای ساختن آینده خود برمی‌گزینند.