صادرات معدن ایران؛ جهش ۱۷۳ درصدی صادرات به ترکیه و کاهش وزن کالاهای حجیم

تحولات اخیر در صادرات معدن ایران نشان‌دهنده یک تغییر ساختاری عمیق در مسیرهای تجاری و ترکیب محصولات ارسالی به بازارهای جهانی است. داده‌های جدید حاکی از آن است که با وجود کاهش شدید حجم صادرات، ارزش دلاری آن با ثبات بیشتری همراه بوده که نشان‌دهنده حرکت از صادرات حجیم به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر است.

تغییر در وزن و ارزش صادرات محصولات معدنی

بررسی‌های انجام شده بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، نشان می‌دهد که در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۵، مجموع وزن صادرات زنجیره‌های آهن، فولاد، مس، آلومینیوم و سرب و روی با کاهش چشمگیر ۴۲ درصدی مواجه شده است. با این حال، این افت وزنی با کاهش ارزش صادرات همخوانی ندارد؛ چرا که ارزش این محصولات تنها حدود ۲ درصد افت کرده و از ۲.۶۷ میلیارد دلار به ۲.۶۱ میلیارد دلار رسیده است.

این شکاف میان حجم و ارزش، گویای تغییر در سبد محصولات است. محصولات بالادستی مانند کنسانتره و گندله که حجم بسیار بالایی دارند، بیشترین آسیب را از اختلالات مسیرهای حمل‌ونقل دریایی دیده‌اند، در حالی که محصولات با ارزش واحد بالاتر، پایداری بیشتری در بازار داشته‌اند.

تحول در جغرافیای تجارت: پیشتازی ترکیه از چین

یکی از قابل توجه‌ترین تغییرات در صادرات معدن ایران، جابجایی جایگاه اصلی بازارهای مقصد است. در حالی که ارزش صادرات مستقیم به چین با افت ۴۰ درصدی (از ۷۸۰ به ۴۶۴ میلیون دلار) روبرو شده، ارزش صادرات به ترکیه با رشدی خیره‌کننده، ۱۷۳ درصد افزایش یافته است.

با این حال، کارشناسان معتقدند نباید ترکیه را جایگزین کامل چین دانست. احتمال دارد ترکیه به عنوان یک مرکز توزیع منطقه‌ای یا مسیر واسطه‌ای عمل کند که کالاها در نهایت از طریق آن به بازار چین هدایت می‌شوند.

عوامل داخلی و خارجی در کاهش صادرات فولاد

علاوه بر چالش‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، عوامل داخلی نیز در عملکرد صادرات معدن نقش داشته‌اند. توقف موقت صادرات محصولات ورقی و اسلب فولاد در ماه‌های اردیبهشت و خرداد، ناشی از حوادث و حملات به برخی واحدهای تولیدی بوده که بخشی از افت صادرات را به خود اختصاص داده است.

«توسعه بازارهای منطقه‌ای و افزایش سهم محصولات با ارزش افزوده بالا، تنها راه مقابله با آسیب‌پذیری‌های مسیرهای سنتی تجارت است.»

جمع‌بندی و چشم‌انداز آینده

در نهایت، وضعیت صادرات معدن ایران در حال گذار از مدل «صادرات بر پایه تناژ» به سمت «صادرات بر پایه ارزش» است. اگرچه اختلال در مسیرهای دریایی باعث کاهش حجم صادرات شده، اما تغییر در ترکیب کالاها و بازتعریف مسیرهای تجاری از طریق بازارهای منطقه‌ای مانند ترکیه، نشان‌دهنده تلاش برای حفظ ارزش اقتصادی در شرایط چالش‌برانگیز است.