آیا وایکینگ‌ها واقعاً با تیر آتشین کشتی‌های تدفین را می‌سوزاندند؟

تصویر خیره‌کننده‌ای که در فیلم‌های هالیوودی از پرتاب یک تیر آتشین به سمت کشتی‌های در حال حرکت وایکینگ‌ها برای تشییع جنازه دیده می‌شود، یکی از ماندگارترین کلیشه‌های سینمایی است؛ اما آیا این صحنه ریشه در واقعیت‌های تاریخی و آیین‌های باستانی دارد یا صرفاً یک ساخته و پرداخته تخیلی است؟

واقعیت یا افسانه؟ بررسی باستان‌شناسی آیین‌های وایکینگ‌ها

بررسی‌های دقیق در میان آثار باستان‌شناسی نشان می‌دهد که اگرچه وایکینگ‌ها در برخی مراسم‌های تدفین از کشتی‌ها استفاده می‌کردند، اما شواهدی مبنی بر استفاده از تیر آتشین برای روشن کردن این کشتی‌ها وجود ندارد. متخصصان حوزه باستان‌شناسی معتقدند که تشخیص نحوه روشن شدن آتش در مراسم‌های هزار سال پیش، از نظر علمی بسیار دشوار است.

ارین مک‌گوایر، استاد انسان‌شناسی، تأکید می‌کند که یافتن کشتی‌های غرق‌شده‌ای که بقایای انسانی در آن‌ها حفظ شده باشد، بسیار نادر است و تاکنون هیچ نمونه‌ای از عصر وایکینگ‌ها که این آیین خاص را تایید کند، کشف نشده است.

تفاوت مراسم تدفین در خشکی و دریا

یافته‌های تاریخی نشان می‌دهند که مراسم سوزاندن کشتی‌ها معمولاً در محیط‌های کنترل‌شده و روی خشکی انجام می‌شده است. برای نمونه، کشتی «میکلبوست» متعلق به قرن نهم میلادی در نروژ، در یک تپه تدفینی پیدا شده که نشان‌دهنده سوختن کشتی در خشکی است، نه رها شدن آن در اقیانوس.

نزدیک‌ترین روایت تاریخی از این نوع مراسم، متعلق به احمد بن فضلان، جهانگرد عرب قرن دهم است. او در گزارش‌های خود از مراسم تدفین یک رهبر وایکینگ در نزدیکی رود ولگا یاد کرده است، اما در نوشته‌های او هیچ اشاره‌ای به استفاده از تیر آتشین یا رها کردن قایق در آب نشده است.

چالش‌های عملی و نقش سینما در شکل‌گیری کلیشه‌ها

از منظر فنی نیز، روشن کردن یک کشتی چوبی بزرگ با یک تیر آتشین بسیار غیرمنطقی است. ماتیاس توپلاک، از متخصصان موزه هایتابو، توضیح می‌دهد که برای سوختن کامل چوب به دمای بالا و زمان طولانی نیاز است؛ در حالی که در محیط دریا، احتمالاً کشتی پیش از اتمام مراسم، آب می‌گرفت و غرق می‌شد.

علاوه بر این، یک کشتی آتش‌گرفته شده بدون کنترل، به دلیل باد و جریان‌های دریایی می‌تواند به سمت سواحل یا کشتی‌های دیگر حرکت کرده و خطرات جانی ایجاد کند. به نظر می‌رسد این تصویر محبوب، بیشتر محصول فیلم «وایکینگ‌ها» محصول سال ۱۹۵۸ و فرهنگ عامه باشد تا یک واقعیت تاریخی.

در نهایت، اگرچه ارتباط عمیق وایکینگ‌ها با کشتی‌ها و استفاده از آن‌ها در مراسم تدفین امری واقعی است، اما صحنه درخشان تیر آتشین در میان دریا، بیشتر بازتابی از تصورات مدرن سینمایی از مفاهیم قهرمانی و مرگ است تا یک سنت واقعی در فرهنگ اسکاندیناوی.