اقتصاد بقا در ایران؛ قرض گرفتن از آینده برای حفظ سطح زندگی امروز

تحلیل وضعیت معیشتی در ایران نشان می‌دهد که فشار اقتصادی فراتر از کاهش قدرت خرید است و خانوارها با پدیده‌ای خطرناک به نام اقتصاد بقا روبرو شده‌اند؛ وضعیتی که در آن افراد برای حفظ سطح زندگی فعلی، از منابع آینده خود هزینه می‌کنند.

فرسایش سرمایه انسانی در سایه فقر بازتولیدی

آترینا اورعی، پژوهشگر مدرسه اقتصاد لندن (LSE)، در گفتگو با رسانه‌ها هشدار می‌دهد که آنچه امروز در جامعه مشاهده می‌شود، تنها یک فقر مصرفی ساده نیست، بلکه حرکت به سمت فقر بازتولیدی است. زمانی که خانوارها به دلیل محدودیت بودجه، هزینه‌های مربوط به درمان و آموزش را به تعویق می‌اندازند، در واقع در حال استهلاک سرمایه انسانی کشور هستند.

این روند باعث می‌شود که هزینه‌های درمانی در آینده به دلیل عدم رسیدگی به‌موقع، بسیار سنگین‌تر و پیچیده‌تر از امروز تمام شود. این مسئله، سرمایه اقتصادی و اجتماعی جامعه را به شکلی تدریجی تخلیه می‌کند.

قرض گرفتن از آینده برای حفظ استاندارد مصرفی

یکی از ابزارهای اصلی در این اقتصاد بقا، استفاده از خرید قسطی و کاهش پس‌انداز است. از دیدگاه علوم رفتاری، انسان‌ها تمایل دارند از نقطه مرجع مصرف خود دفاع کنند. به همین دلیل:

• افراد حاضرند برای حفظ سطح فعلی زندگی، از پس‌انداز خود بزنند.
• استفاده از وام و قسط برای کالاهای غیرضروری جهت حفظ «احساس رضایت لحظه‌ای» افزایش یافته است.
• وزن «لحظه اکنون» در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی، بسیار بیشتر از وزن «آینده» شده است.

این رفتار، در واقع قرض گرفتن از آینده است؛ یعنی فرد با کاهش منابع خود در ماه یا سال آینده، سعی می‌کند خلأ امروز را پر کند.

پیامدهای روانی و کاهش تاب‌آوری اجتماعی

فشار مداوم برای انجام محاسبات پیچیده مالی در خرید‌های روزمره، منجر به پدیده‌ای به نام حسابداری ذهنی (Mental Accounting) شده است. این بار ذهنی سنگین، توان تصمیم‌گیری را کاهش داده و باعث افزایش خستگی و عصبانیت در جامعه می‌شود.

«وقتی ظرفیت‌های شناختی و روانی مردم به طور مداوم درگیر مدیریت بحران‌های معیشتی می‌شود، تاب‌آوری جامعه در برابر شوک‌های جدید به شدت کاهش می‌یابد.»

این کاهش تاب‌آوری می‌تواند در آینده به شکل مقاومت‌های اجتماعی یا نافرمانی از سیاست‌های کلان ظاهر شود.

راهکارهای مدیریتی و ضرورت تغییر پارادایم

برای عبور از این وضعیت، تنها افزایش دستمزد کافی نیست؛ چرا که این اقدام می‌تواند منجر به تورم بیشتر و بیکاری شود. راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

در نهایت، مدیریت بحران مستلزم آن است که سیاست‌گذار قبل از هر اقدامی، از توانایی تحمل جامعه و سلامت سرمایه انسانی اطمینان حاصل کند.

نتیجه‌گیری: اقتصاد ایران در مرحله‌ای حساس قرار دارد که در آن بقای روزمره، آینده را قربانی می‌کند. جلوگیری از فرسایش سرمایه انسانی و بازگرداندن ثبات به بازار، تنها راه خروج از این چرخه استهلاک است.