ایران و پاکستان؛ گذار از تجارت مرزی به محور ژئواکونومیک شرق و غرب

روابط اقتصادی ایران و پاکستان فراتر از یک تبادل کالایی ساده، پتانسیل تبدیل شدن به یک محور ژئواکونومیک استراتژیک را دارد که می‌تواند شرق و غرب را به هم پیوند دهد. موقعیت جغرافیایی این دو کشور، دسترسی ایران به خلیج فارس و دریای عمان و دسترسی پاکستان به اقیانوس هند، این رابطه را به یک ظرفیت بی‌بدیل برای ترانزیت میان آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و اروپا تبدیل کرده است.

تحول از تجارت مرزی به شبکه اقتصادی پیوسته

در نشست‌های اخیر، دو کشور بر هدف‌گذاری تجارت ۱۰ میلیارد دلاری در سال ۲۰۲۶ تأکید کرده‌اند. با این حال، متخصصان معتقدند افزایش حجم مبادلات بدون اصلاح زیرساخت‌ها، تنها یک هدف کمی خواهد بود. راهبرد اصلی باید بر ایجاد یک شبکه اقتصادی شامل جاده، ریل، بندر و سیستم‌های مالی متمرکز شود.

داده‌های سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که پاکستان در زمینه واردات انرژی از ایران پیشرو بوده است:

کریدورهای زمینی و دریایی؛ از ریمدان تا گوادر

مرزهای زمینی نباید تنها خطوط امنیتی باشند، بلکه باید به دارایی‌های اقتصادی تبدیل شوند. نقطه استراتژیک ریمدان-گبد می‌تواند پیوند میان بندر چابهار ایران و بندر گوادر پاکستان را برقرار کند. این مسیر، یک کریدور ساحلی در شرق دریای عمان ایجاد می‌کند که برای کالاهای کشاورزی و معدنی بسیار حیاتی است.

«ایران می‌تواند دروازه غربی پاکستان و پاکستان، دروازه شرقی ایران باشد.»

در بخش حمل‌ونقل ریلی نیز، بازسازی مسیر کویته-تفتان-زاهدان و اتصال آن به طرح اسلام‌آباد-تهران-استانبول (ITI)، ستون فقرات تجارت پایدار میان اروپا و جنوب آسیا را تشکیل خواهد داد.

چالش‌های موجود و ضرورت اصلاحات ساختاری

برای تحقق این چشم‌انداز، رفع موانع زیر ضروری است:

• به‌روزرسانی توافق‌نامه‌ها: حرکت از تجارت ترجیحی (PTA) به سمت تجارت آزاد (FTA).
• اصلاح نظام مالی: ایجاد کانال‌های بانکی کارآمد و امکان تسویه با ارزهای ملی.
• یکپارچگی مقررات: کاهش تعدد قوانین گمرکی و استانداردسازی گواهی‌های مبدأ.
• توسعه انرژی: طراحی سازوکارهای حقوقی برای انتقال برق و سوآپ انرژی.

نتیجه‌گیری

روابط اقتصادی ایران و پاکستان در آستانه یک تغییر پارادایم از مدل «صادرات و واردات» به مدل «شبکه ترانزیتی و لجستیکی» قرار دارد. با بهره‌گیری از مکمل بودن بنادر چابهار و گوادر و تقویت زیرساخت‌های ریلی، این محور می‌تواند به یک مرکز ثقل اقتصادی در منطقه تبدیل شود که منافع مشترک دو کشور را تضمین می‌کند.