تغییر مسیر تجارت ایران به دریای خزر برای دور زدن محاصره بنادر جنوبی

در پی محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران توسط نیروی دریایی ایالات متحده، تهران در تلاش است تا با تغییر استراتژی تجاری خود، مسیرهای صادرات نفت و واردات کالاهای ضروری را به سمت شمال و دریای خزر تغییر دهد. این جابه‌جایی بزرگ تجاری، در حالی رخ می‌دهد که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به درگیری‌ها در تنگه هرمز با بن‌بست مواجه شده است.

چالش‌های زیست‌محیطی و لجستیکی در دریای خزر

اگرچه دریای خزر به عنوان یک راه جایگزین برای دور زدن محاصره جنوب مطرح است، اما این مسیر با موانع جدی روبروست. کاهش بی‌سابقه سطح آب در این دریا، ظرفیت عملیاتی بنادر شمالی ایران را با چالش جدی مواجه کرده است.

• کاهش ظرفیت بارگیری: به دلیل افت سطح آب، کشتی‌هایی که پیش‌تر ۶۰۰۰ تن بار حمل می‌کردند، اکنون تنها قادر به حمل ۴۰۰۰ تن هستند.
• بحران خشکسالی: سطح آب خزر سالانه بیش از ۲۰ سانتی‌متر کاهش یافته که تجارت میان کشورهای ساحلی را مختل می‌کند.
• توقف در رودخانه ولگا: کشتی‌های ایرانی در مسیرهای آبی روسیه به دلیل کم‌آبی، بارها با خطر گیر کردن مواجه شده‌اند.

فشار بر مرزهای زمینی و زیرساخت‌های حمل و نقل

تغییر تمرکز از بنادر جنوبی به مسیرهای شمالی، فشار شدیدی بر مرزهای زمینی ایران وارد کرده است. در مرز نوردوز با ارمنستان، صف‌های طولانی کامیون‌ها می‌تواند تا چندین روز ادامه داشته باشد.

علاوه بر این، محدودیت‌های زیرساختی و فرآیندهای گمرکی، در کنار تحریم‌های حوزه هوانوردی، باعث ایجاد گلوگاه‌های ترافیکی در مرزهای شمالی شده است. با وجود اهمیت مسیرهای ریلی مانند پروژه راست-آستارا، نبود اتصال کامل ریلی به منطقه قفقاز جنوبی همچنان یکی از بزرگترین موانع توسعه تجارت در این مسیر است.

تغییر ساختار واردات و ریسک وابستگی به روسیه

آمارها نشان می‌دهد که سهم بنادر شمالی در جابه‌جایی کالاهای اساسی از ۱۸ درصد در سال‌های پیش از جنگ به ۳۰ درصد در حال حاضر رسیده است. با این حال، این تغییر مسیر دو جنبه متفاوت دارد:

کارشناسان هشدار می‌دهند که این حرکت به سمت شمال، ریسک وابستگی بیش از حد به روسیه را افزایش می‌دهد. همچنین، استفاده از زیرساخت‌های روسیه که خود تحت تحریم‌ها و درگیری‌های اوکراین قرار دارند، می‌تواند پایداری زنجیره تأمین ایران را با مخاطرات جدیدی روبرو کند.

در مجموع، اگرچه دریای خزر و مسیرهای شمالی راهگشایی لازم برای مقابله با محاصره بنادر جنوبی را فراهم می‌کنند، اما محدودیت‌های زیست‌محیطی، ظرفیت پایین بنادر و پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک، این مسیر را به جای یک راه حل ساده، به یک چالش لجستیکی پیچیده تبدیل کرده است.