کاهش سطح آب دریای خزر؛ ظهور جزایر جدید و تهدید بقای فک خزری

دریای خزر، بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، با یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تغییرات جغرافیایی خود روبرو شده است؛ کاهش مداوم سطح آب در دهه‌های اخیر نه تنها منجر به ظهور جزایر جدید در نزدیکی سواحل قزاقستان شده، بلکه اکوسیستم حساس این منطقه را با تهدیدی بی‌سابقه مواجه کرده است.

ظهور جزایر جدید و تغییرات چشمگیر جغرافیایی

بررسی‌های هوایی اخیر در نزدیکی جزیره کولالی نشان از پدیدار شدن خشکی‌های جدیدی دارد که در پی عقب‌نشینی آب از بستر کم‌عمق دریا شکل گرفته‌اند. دانیار آکیمژانوف، فعال محیط زیست، گزارش می‌دهد که طی پنج سال گذشته چندین جزیره با طول تقریبی یک کیلومتر در این منطقه مشاهده شده است.

این تغییرات جغرافیایی تنها یک پدیده بصری نیستند، بلکه نشان‌دهنده عقب‌نشینی گسترده خط ساحلی هستند. در بخش‌های شمالی و شمال شرقی خزر که عمق آب بسیار کم است، حتی کاهش چند متری سطح آب می‌تواند مساحت‌های وسیعی را از قلم آب خارج کند.

آمار تکان‌دهنده از کاهش سطح آب دریای خزر

داده‌های ثبت شده نشان می‌دهند که روند کاهش آب در این منطقه بسیار جدی است. مقایسه آماری زیر تغییرات سطح آب را در بخش قزاقستان نشان می‌دهد:

این کاهش ۲.۴۵ متری در طول سه دهه، منجر به از دست رفتن بیش از ۱۶ هزار کیلومتر مربع از سطح آب در شمال شرقی دریا شده است. تصاویر ماهواره‌ای تأیید می‌کنند که بستر دریا در اطراف مجمع‌الجزایر تیولنی به سرعت در حال آشکار شدن است.

بحران زیست‌محیطی و تهدید فک خزری

یکی از تلخ‌ترین پیامدهای این تغییرات، آسیب دیدن گونه‌های منحصربه‌فرد زیستی است. فک خزری که تنها در این دریا یافت می‌شود، با بحران جدی مواجه است. جمعیت این گونه از یک میلیون رأس در گذشته به حدود ۱۰۰ هزار رأس کاهش یافته است.

«عقب‌نشینی آب باعث از بین رفتن پناهگاه‌های طبیعی و محل‌های استراحت فک‌ها شده و با گرم شدن زمستان‌ها و نازک شدن یخ‌ها، شانس بقای توله‌ها به شدت کاهش یافته است.»

علاوه بر حیات وحش، این وضعیت می‌تواند امنیت بنادر، مسیرهای کشتیرانی و صنعت ماهیگیری را نیز با چالش‌های اقتصادی و زیرساختی جدی روبرو کند.

آینده دریای خزر؛ آیا مشابه دریای آرال خواهد شد؟

اگرچه برخی کارشناسان نگرانی از تکرار سرنوشت دریای آرال را مطرح می‌کنند، اما متخصصان معتقدند به دلیل عمق زیاد در بخش‌های مرکزی و جنوبی، کل دریا در معرض خشک شدن نیست. با این حال، بخش شمالی که حدود یک‌سوم پهنه آبی را تشکیل می‌دهد، بسیار آسیب‌پذیر است.

سناریوهای اقلیمی پیش‌بینی می‌کنند که اگر روند فعلی ادامه یابد، سطح آب ممکن است تا پایان قرن جاری ۸ متر دیگر کاهش یابد. مقابله با این بحران نیازمند همکاری تنگاتنگ پنج کشور حاشیه خزر در قالب کنوانسیون تهران و مدیریت صحیح منابع آب رودخانه‌هایی مانند ولگا است.

در نهایت، آینده دریای خزر به مدیریت مشترک منابع آبی و کنترل اثرات تغییرات اقلیمی بستگی دارد تا از نابودی اکوسیستم‌های بی‌بدیل این منطقه جلوگیری شود.