تجارت ایران و چین در سایه تحریم‌ها؛ افزایش هزینه‌های لجستیک و ریسک سیاسی

تحریم‌های گسترده در حوزه‌های دریایی، هوایی و ریلی، در کنار تنش‌های ژئوپلیتیک، چالش‌های بی‌سابقه‌ای را در مسیر تجارت ایران و چین ایجاد کرده است. این فشارها نه تنها هزینه‌های لجستیک را به شدت افزایش داده، بلکه مدل‌های سنتی همکاری اقتصادی را نیز با تغییرات بنیادین روبرو ساخته است.

تغییر ماهیت هزینه‌ها؛ از لجستیک تا ریسک سیاسی

با تشدید محدودیت‌ها در سال ۱۴۰۵، هزینه‌های تجارت دیگر تنها شامل کرایه حمل نیست، بلکه بخش بزرگی از آن را «بهای ریسک سیاسی» تشکیل می‌دهد. بیمه‌گران و بانک‌ها برای پذیرش خطر جنگ یا تحریم‌های ثانویه، مبالغ بسیار بالاتری را مطالبه می‌کنند.

بر اساس داده‌های موجود، تغییرات هزینه‌ای در بخش‌های مختلف به شرح زیر است:

این افزایش هزینه‌ها باعث می‌شود که انتقال کالا از مسیرهای دریایی به خشکی، سالانه حدود ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی به اقتصاد تحمیل کند.

تغییر رفتار شرکت‌های چینی و بحران واسطه‌ها

تجربه نشان داده است که پکن در عین حفظ مناسبات راهبردی، از پذیرش هزینه‌های اقتصادی مستقیم خودداری می‌کند. این موضوع باعث شده است که شرکت‌های بزرگ چینی برای پرهیز از تحریم‌های ثانویه، فعالیت خود را محدود کنند. در نتیجه، تجارت ایران با چین به سمت بنگاه‌های کوچک‌تر، واسطه‌ها و روش‌های غیرمستقیم مانند تهاتر و پرداخت‌های یوانی سوق یافته است.

"چین هزینه سیاسی همکاری با تهران را می‌پذیرد اما هزینه اقتصادی آن را به اقتصاد ایران منتقل می‌کند."

این جابه‌جایی باعث افزایش کارمزدها و کاهش شفافیت در معاملات شده است که در نهایت بر قیمت تمام‌شده کالاهای وارداتی تأثیر مستقیم می‌گذارد.

راهکارهای مقابله با آسیب‌پذیری‌های تجاری

برای کاهش اثرات منفی این تحریم‌ها، متخصصان بر چند محور اصلی تأکید دارند:

• تنوع‌بخشی به مسیرهای ترانزیتی: بهره‌گیری از دالان‌های زمینی و تقویت مسیرهای ریلی مانند خواف-هرات.
• نهادینه‌سازی تسویه: انتقال معاملات از واسطه‌ها به سازوکارهای رسمی دولت‌به‌دولت و قراردادهای تهاتری.
• ارتقای ارزش افزوده: تمرکز بر صادرات کالاهای فرآوری‌شده برای افزایش قدرت چانه‌زنی در برابر چین.
• توسعه زیرساخت‌های مرزی: سرمایه‌گذاری در بنادر خشک و مناطق آزاد برای مدیریت بهتر جریان کالا.

نتیجه‌گیری

در نهایت، اگرچه تحریم‌ها و شرایط جنگی چالش‌های سنگینی را بر سر راه تجارت ایران و چین قرار داده‌اند، اما ایجاد مسیرهای جایگزین و تقویت ظرفیت‌های تولید داخلی می‌تواند این فشارها را به فرصتی برای بازسازی ساختار لجستیکی و اقتصادی کشور تبدیل کند.