دسترسی‌پذیری دیجیتال در ایران؛ چرا وب‌سایت‌های ضروری برای نابینایان غیرقابل استفاده هستند؟

دسترسی‌پذیری دیجیتال در ایران، برای میلیون‌ها شهروند دارای اختلال بینایی، همچنان یک رویای دست‌نیافتنی است. در حالی که تکنولوژی باید پلی برای برابری باشد، بسیاری از پلتفرم‌های ضروری کشور، ناخواسته به دیواری بلند در برابر افراد نابینا تبدیل شده‌اند.

چالش‌های بنیادین در استفاده از صفحه‌خوان‌ها

افراد نابینا برای تعامل با دنیای دیجیتال از نرم‌افزارهای صفحه‌خوان استفاده می‌کنند؛ ابزارهایی که وظیفه دارند محتوای بصری را به صوت تبدیل کنند. اما این فناوری تنها زمانی کارایی دارد که در زمان طراحی سایت، استانداردهای فنی رعایت شده باشد.

زمانی که یک وب‌سایت فاقد برچسب‌های مناسب برای دکمه‌ها یا متن جایگزین (Alt Text) برای تصاویر باشد، صفحه‌خوان‌ها در تشخیص عناصر دچار خطا شده و کاربر را در میان انبوهی از اطلاعات بی‌معنا رها می‌کنند. این نقص فنی، مشابه قرار دادن موانع فیزیکی در مسیر پیاده‌روها، مانع حرکت آزادانه کاربران در فضای مجازی می‌شود.

بن‌بست در خدمات دولتی و بانکی

بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از سامانه‌های حیاتی کشور، از جمله سازمان امور مالیاتی، شاپرک و سامانه «دولت من»، با چالش‌های جدی در زمینه دسترس‌پذیری روبرو هستند. این موضوع باعث می‌شود افراد نابینا در انجام امور زیر با مشکل مواجه شوند:

• خدمات بانکی: دشواری در ثبت کارت‌ها و انجام تراکنش‌های مالی در سامانه شاپرک.
• امور مالیاتی و مخابراتی: عدم توانایی در عبور از سد کدهای امنیتی (کپچا) که برای افراد بینا طراحی شده‌اند.
• آموزش و پرورش: حذف غیرمستقیم معلمان و دانش‌آموزان نابینا از چرخه دیجیتال آموزشی.
• امور قضایی: وجود اختلال در سامانه عدل‌ایران که باعث می‌شود کاربر حتی متوجه بارگذاری صفحات نشود.

موانع در شبکه‌های اجتماعی و وب‌گردی

مشکلات تنها محدود به سایت‌های دولتی نیست؛ حتی در فضای سرگرمی نیز دسترسی‌پذیری دیجیتال نادیده گرفته شده است. کاربران نابینا برای استفاده از اپلیکیشن‌ها یا مشاهده تبلیغات در اینستاگرام، اغلب مجبور به استفاده از برنامه‌های مکمل هستند یا باید از کمک افراد بینا بهره بگیرند.

دسترسی‌پذیر نبودن می‌تواند به دو صورت رخ دهد: گاهی بخش‌هایی از صفحه کار می‌کنند اما موانع کوچکی مانع استفاده می‌شوند، و گاهی با موانعی روبرو هستیم که هیچ راه عبوری برای کاربر وجود ندارد.

این وضعیت باعث می‌شود که مفهوم «وب‌گردی آزادانه» برای این گروه از جامعه معنایی نداشته باشد و آن‌ها تنها در مسیرهای از پیش تعیین‌شده و محدود حرکت کنند.

نتیجه‌گیری

بی‌توجهی به استانداردهای دسترس‌پذیری، نوعی تبعیض دیجیتال محسوب می‌شود که می‌تواند میلیون‌ها نفر را از مشارکت در جامعه مدرن محروم کند. اصلاح زیرساخت‌های آنلاین و رعایت اصول طراحی همگانی، ضرورتی است که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد.