بن‌بست دیپلماتیک؛ چرا اعتماد میان تهران و واشنگتن به بن‌بست رسیده است؟

بحران میان تهران و واشنگتن بیش از آنکه ریشه در مسائل فنی هسته‌ای داشته باشد، با چالش عمیق بی‌اعتمادی به پایداری تعهدات ایالات متحده گره خورده است. در واقع، شکاف موجود میان امتیازهای برگشت‌ناپذیر ایران و مزایای قابل لغو آمریکا، مسیر مذاکرات را به بن‌بست کشانده است.

شکاف میان امتیازات بلندمدت و مزایای موقت

تحلیل‌ها نشان می‌دهند که واشنگتن از ایران انتظار دارد در ازای دریافت امتیازهای اقتصادی و سیاسی که می‌تواند با یک تصمیم اداری لغو شود، محدودیت‌های هسته‌ای بسیار سخت و دائمی را بپذیرد. این عدم توازن، تهران را در موضع ضعف قرار می‌دهد؛ چرا که هرچه ظرفیت هسته‌ای ایران کاهش یابد، وابستگی آن به وعده‌های واشنگتن بیشتر خواهد شد.

"تجربه خروج آمریکا از توافق ۲۰۱۵ نشان داد که بازرسان می‌توانند بر ذخایر هسته‌ای نظارت کنند، اما نمی‌توانند بر پایبندی سیاسی دولت‌های بعدی آمریکا تضمین دهند."

نمونه بارز این وضعیت، تفاهم‌نامه ژوئن بود که در آن قرار بود منابع مالی مسدودشده ایران آزاد شود، اما بلافاصله با تغییر رویکرد مقامات آمریکایی، محدودیت‌های جدیدی برای نحوه مصرف این منابع اعمال شد.

چالش کنترل تنگه هرمز و امنیت دریایی

مسئله تنگه هرمز نیز از یک موضوع ترانزیتی به یک رقابت برای کنترل مسیرهای دریایی تبدیل شده است. در حالی که ایران بر مدیریت و نظارت بر آب‌های خود تأکید دارد، تلاش‌های واشنگتن برای ایجاد مسیرهای جایگزین در آب‌های عمان، عملاً همکاری‌های توافق‌شده را تضعیف کرده است.

این تقابل در حوزه دریایی، علاوه بر ابعاد اقتصادی، ابعاد امنیتی را نیز پیچیده‌تر کرده است. در واقع، تلاش برای کاهش اهرم‌های فشار تهران از طریق دور زدن مسیرهای تحت کنترل ایران، منجر به تنش‌های نظامی و کاهش اعتماد متقابل شده است.

الزامات رسیدن به یک توافق پایدار و امن

برای عبور از این بن‌بست، توافق‌های آتی نباید صرفاً بر پایه معافیت‌های موقت باشند. برای ایجاد یک چارچوب معتبر، موارد زیر ضروری به نظر می‌رسند:

• تضمین‌های قانونی: لغو رسمی تحریم‌ها از سوی کنگره به جای معافیت‌های ریاست‌جمهوری.
• تناسب تعهدات: هم‌خوانی میزان برگشت‌پذیری اقدامات ایران با اقدامات آمریکا.
• امنیت منطقه‌ای: ایجاد سازوکار مشترک میان کشورهای حوزه خلیج فارس برای مدیریت امنیت دریایی.
• سازوکار حل اختلاف: تشکیل هیئت‌های مستقل برای نظارت بر اجرای تعهدات و جلوگیری از نقض یک‌جانبه.

در نهایت، تنها زمانی می‌توان از بحران‌های احتمالی جلوگیری کرد که واشنگتن حاضر شود تعهداتی را بپذیرد که به راحتی از زیر آن‌ها شانه خالی نکند.