ال‌نینو و بحران آب ایران؛ آیا سیلاب‌ها ناشی از تغییرات اقلیمی هستند؟

پدیده ال‌نینو و تغییرات اقلیمی جهان، همواره با نگرانی‌هایی درباره وقوع سیل یا خشکسالی در ایران همراه بوده است؛ اما آیا واقعیت این پدیده با تصورات عمومی همخوانی دارد؟

تحلیل علمی پدیده ال‌نینو و تاثیر آن بر اقلیم ایران

احد وظیفه، مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی، در گفتگو با رسانه‌ها اعلام کرد که ال‌نینو یک پدیده تکرارشونده در اقیانوس آرام است که با تغییر دمای آب، الگوهای جوی جهان را دگرگون می‌کند. برخلاف تصور رایج، ایران تحت تأثیر مستقیم این پدیده نیست، اما ال‌نینو می‌تواند به عنوان عاملی برای انتقال رطوبت به منطقه خاورمیانه عمل کند.

تجربه تاریخی نشان می‌دهد که ال‌نینو در ایران همواره نتایج یکسانی نداشته است. از چهار دوره قدرتمند ال‌نینو در گذشته، در دو مورد شاهد زمستان‌های مطلوب و در دو مورد دیگر با شرایط دشوار مواجه بوده‌ایم. بنابراین، نمی‌توان ال‌نینو را تنها عامل تعیین‌کننده بارش یا سیل در کشور دانست.

چرا بارش‌های متوسط به سیلاب‌های ویرانگر تبدیل می‌شوند؟

یکی از سوالات مهم این است که چرا رخدادهایی مانند سیل عظیمیه کرج یا بارش‌های اخیر، لزوماً ناشی از ال‌نینو نیستند. کارشناس اقلیم تأکید می‌کند که دخالت‌های انسانی در طبیعت و تغییرات توپوگرافی، نقش اصلی را در این حوادث ایفا می‌کنند.

عوامل اصلی تبدیل بارش به سیل عبارتند از:

• آسفالت کردن زمین: جلوگیری از نفوذ آب به لایه‌های زیرین و تبدیل آن به روان‌آب سریع.
• انسداد رودخانه‌ها: محصور شدن مسیرهای طبیعی آب توسط دیوارسازی و ویلاسازی.
• ساخت‌وساز در شیب: ایجاد شهر در مناطق کوهستانی که باعث افزایش سرعت جریان آب می‌شود.
• فشرده شدن خاک: فعالیت‌های دامداری و تغییر کاربری مراتع که نفوذپذیری زمین را از بین می‌برد.

بحران آب و فرونشست زمین؛ چالشی فراتر از بارش‌ها

حتی اگر بارش‌های سالانه افزایش یابد، جبران کمبودهای دهه‌های گذشته بسیار دشوار خواهد بود. برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی باعث شده است که دشت‌های اصلی کشور، از جمله تهران و کرج، با بحران جدی مواجه شوند.

در نهایت، باید پذیرفت که تغییر اقلیم و گرمایش زمین، ظرفیت نگهداری رطوبت را افزایش داده و احتمال وقوع بارش‌های ناگهانی و شدید را بالا برده است. مدیریت بحران نیازمند اقدامات زیرساختی مانند لایروبی رودخانه‌ها، اصلاح حریم رودخانه و اجرای برنامه‌های آبخیزداری است.

نتیجه‌گیری: پدیده ال‌نینو تنها یکی از متغیرهای پیچیده اقلیمی است؛ مقابله با سیل و خشکسالی در ایران بیش از آنکه به الگوهای جهانی وابسته باشد، به مدیریت مداخلات انسانی در طبیعت و حفظ منابع آب زیرزمینی بستگی دارد.