سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران؛ بحران فقر سکونتی و اختلاف در آمارها

گزارش‌های اخیر از سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران، شکاف عمیقی را میان آمارهای رسمی داخلی و داده‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که نشان‌دهنده بحران رو به رشد فقر سکونتی در کشور است.

بر اساس داده‌های منتشر شده توسط برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (هابیتات)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۹.۸ میلیون نفر، یعنی معادل ۴۲.۳ درصد از کل جمعیت شهری ایران، در مناطق تحت عنوان زاغه‌ها و سکونتگاه‌های غیررسمی زندگی می‌کنند.

اختلاف در آمارها؛ تفاوت در تعریف حاشیه‌نشینی

در حالی که برخی منابع رسمی از جمعیت حدود ۷ میلیون نفری در این مناطق سخن می‌گویند، برآورد هابیتات رقم بسیار بالاتری را نشان می‌دهد. این فاصله چشمگیر می‌تواند ناشی از تفاوت در شاخص‌های سنجش باشد.

کارشناسان معتقدند تفاوت در تعریف سکونتگاه غیررسمی از جمله عوامل اصلی این اختلاف است؛ جایی که برخی تنها بر موقعیت جغرافیایی تمرکز دارند و برخی دیگر کیفیت خدمات زیرساختی را ملاک قرار می‌دهند.

عوامل رانده شدن مردم به حاشیه شهرها

بحران سکونتگاه‌های غیررسمی تنها یک مسئله کالبدی نیست، بلکه پیامد مستقیم ناتوانی اقتصادی است. افزایش بی‌روی تورم و گرانی مسکن، قدرت خرید خانوارها را به شدت کاهش داده است.

عواملی که این روند را تسریع می‌کنند عبارتند از:

• تورم مسکن: عدم تناسب درآمد با قیمت‌های بازار رسمی.
• مهاجرت روستایی: ترک مناطق کم‌برخوردار به دلیل نبود فرصت‌های شغلی.
• تمرکز خدمات: تجمع امکانات در کلان‌شهرها و ایجاد فشار بر زیرساخت‌های شهری.

"حاشیه‌نشینی یک ناهنجاری بروز یافته از یک بیماری عمقی است؛ یعنی آثار بیماری است، نه خود بیماری."

راهکارهای مقابله با فقر سکونتی

برای مهار گسترش این پدیده، کارشناسان بر ضرورت اصلاح سیاست‌های اقتصاد کلان تأکید دارند. ایجاد شهرهای جدید بدون زیرساخت‌های شغلی و خدماتی، تنها باعث انتقال مشکل به نقاط دیگر خواهد شد.

همچنین، بهبود وضعیت معیشتی و توزیع عادلانه امکانات در شهرهای کوچک و اقماری می‌تواند از مهاجرت‌های گسترده به سمت حاشیه‌های کلان‌شهرها جلوگیری کند. اجرای موثر سیاست‌های اعتباری و تخصیص تسهیلات مسکن به متقاضیان واقعی، از دیگر ضرورت‌های این مسیر است.

در نهایت، مقابله با بحران سکونتگاه‌های غیررسمی نیازمند رویکردی همزمان از سوی دولت برای مدیریت بازار مسکن و تقویت اقتصاد مناطق محروم است.