راز لرز و سرما هنگام تب؛ چگونه مغز دمای بدن را تنظیم می‌کند؟

چرا در اوج تب، بدن از سرما می‌لرزد؟ این پرسش که به نظر تناقض‌آمیز می‌رسد، در واقع نشان‌دهنده یکی از پیچیده‌ترین فرآیندهای تنظیم هوشمندانه دمای بدن توسط مغز است. وقتی دماسنج دمای شما را بالا نشان می‌دهد اما لرز از تن شما نمی‌افتد، در واقع سیستم دفاعی بدن در حال انجام یک عملیات دقیق است.

نقش هیپوتالاموس در تنظیم دمای بدن

در مرکز سیستم کنترل دمای بدن، ناحیه‌ای به نام هیپوتالاموس قرار دارد که مانند یک ترموستات عمل می‌کند. وظیفه این بخش، حفظ تعادل میان گرمای تولید شده و گرمای از دست رفته است. در حالت عادی، این مرکز دمای بدن را در محدوده ۳۷ درجه سانتی‌گراد نگه می‌دارد.

اما هنگام مواجهه با عفونت یا التهاب، این مرکز دچار تغییر می‌شود. پیام‌رسان‌های شیمیایی مانند سیتوکین‌ها، باعث تحریک تولید ماده‌ای به نام پروستاگلاندین E2 می‌شوند. این ماده با اثرگذاری بر شبکه‌های عصبی، نقطه تنظیم دما را در مغز بالاتر می‌برد.

راز لرز و احساس سرما در هنگام تب

وقتی مغز نقطه تنظیم را از ۳۷ به ۳۹ درجه تغییر می‌دهد، بدن همچنان در دمای ۳۷ درجه قرار دارد. از دیدگاه هیپوتالاموس، بدن اکنون دو درجه سردتر از حد مطلوب است. برای رفع این اختلاف، دو واکنش اصلی رخ می‌دهد:

• انقباض عروقی: رگ‌های خونی نزدیک سطح پوست تنگ می‌شوند تا از خروج گرما جلوگیری شود.
• لرز عضلانی: عضلات به‌صورت سریع منقبض و منبسط می‌شوند تا از طریق فعالیت مکانیکی، گرما تولید کنند.

لرز نشانه‌ی کاهش دمای بدن نیست، بلکه تلاش بدن برای رسیدن به دمای جدید تعیین‌شده توسط مغز است.

مراحل فروکش کردن تب و تعریق

پس از گذشت زمان یا مصرف داروهای تب‌بر، نقطه تنظیم دما دوباره به حالت عادی بازمی‌گردد. در این مرحله، دمای واقعی بدن (مثلاً ۳۹ درجه) بسیار بالاتر از دمای هدف جدید (۳۷ درجه) است. برای خنک کردن سریع، بدن سازوکارهای دفع گرما را فعال می‌کند:

چه زمانی باید نگران بود؟

اگرچه تب می‌تواند بخشی از پاسخ دفاعی سیستم ایمنی برای مقابله با عوامل بیماری‌زا باشد، اما نباید همیشه از آن چشم‌پوشی کرد. تفاوت میان تب (تغییر نقطه تنظیم مغز) و گرمازدگی (ناتوانی بدن در دفع گرمای محیط) بسیار حیاتی است.

در موارد زیر مراجعه به پزشک ضروری است:

• دمای بالای ۳۹.۴ درجه در بزرگسالان.
• دمای بالای ۳۸ درجه در نوزادان زیر سه ماه.
• تب همراه با تشنج، سفتی گردن یا دشواری در تنفس.

در نهایت، درک این فرایند نشان می‌دهد که لرز و تعریق، نه نشانه‌های بی‌ارتباط، بلکه ابزارهای دقیق مغز برای بازگرداندن بدن به تعادل دمایی هستند.