بازار سرمایه؛ از موتور تولید تا خزانه دولت در میان بحران‌های مالی

بازار سرمایه در ایران با چالش بزرگ تبدیل شدن به ابزاری برای پوشش کسری بودجه دولت روبرو است؛ وضعیتی که مانع از ایفای نقش اصلی این بازار به عنوان موتور محرک تولید در اقتصاد کشور می‌شود.

چالش اصلی: تبدیل بازار سرمایه به خزانه دولت

احسان دشتیانه، عضو شورای عالی بورس، در همایش «جنگ و صلح» بر این نکته تأکید کرد که ازدحام دولت در بازار اوراق، باعث شده این بخش به جای تأمین مالی بنگاه‌ها، به شاخه‌ای از بودجه دولت تبدیل شود. آمارها نشان می‌دهند از مجموع ۸۵۸ همت تأمین مالی در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، بخش خیره‌کننده ۶۰۱ همت مستقیماً به دولت و شهرداری‌ها اختصاص یافته است.

در مقابل، تنها ۲۵۷ همت از این میزان به بخش غیردولتی رسیده که معادل تنها ۴.۵ درصد از نیازهای تأمین مالی بنگاه‌های اقتصادی است. این عدم توازن باعث شده تا بازار سرمایه نتواند سهم خود را از اقتصاد کلان افزایش دهد.

رشد بی‌سابقه انتشار اوراق و صکوک

تحلیل وضعیت بازار نشان‌دهنده تغییر جهت از سرمایه‌گذاری تولیدی به سمت بدهی‌های دولتی است. مقایسه داده‌های سال گذشته با سال جاری، ابعاد این بحران را روشن‌تر می‌کند:

این رشد ۹۴ درصدی در انتشار صکوک نشان می‌دهد که ۷۹ درصد از کل تأمین مالی بازار، صرفاً مربوط به بدهی‌هاست. به گفته دشتیانه، «بازار سرمایه نمی‌تواند هم خزانه دولت باشد و هم موتور محرک تولید.»

نقش مکمل بانک و بازار سرمایه

برخلاف تصور رایج، بازار سرمایه رقیب سیستم بانکی نیست، بلکه مکمل آن است. در اقتصادهای پیشرفته، بانک‌ها همچنان ستون اصلی هستند اما بازار سرمایه وظایف متفاوتی را بر عهده دارد:

• شبکه بانکی: تمرکز بر سپرده‌گذاری، اعتبارات کوتاه‌مدت و تأمین مالی سرمایه در گردش بنگاه‌های کوچک.
• بازار سرمایه: تمرکز بر تأمین مالی بلندمدت، جذب سرمایه‌گذاران نهایی و توزیع ریسک در پروژه‌های بزرگ.

شرایط لازم برای تحول در بازار سرمایه

برای اینکه بازار سرمایه بتواند به ستون دوم اقتصاد تبدیل شود، پنج شرط حیاتی باید محقق گردد:

1. مهار سلطه مالی: نرخ حقیقی نباید منفی باشد و کسری بودجه نباید به صورت اجباری از طریق خرید اوراق از بازار جبران شود.
2. ثبات قواعد: قوانین نباید با تغییرات مکرر، اعتماد سرمایه‌گذاران بلندمدت را سلب کنند.
3. عقب‌نشینی دولت: کاهش حضور مستقیم دولت در ظرفیت‌های بازار برای باز شدن فضا برای بخش خصوصی.
4. نقدشوندگی و پول صبور: ایجاد اطمینان برای سرمایه‌گذاران جهت خروج از بازار در زمان نیاز.
5. حاکمیت شرکتی: افزایش شفافیت و ساده‌سازی فرایندها برای جذب سرمایه.

در نهایت، تا زمانی که بازار سرمایه از نقش خزانه دولت خارج نشود، رشد آن بیشتر از آنکه نشانه توسعه تولید باشد، بازتابی از بدهی‌های دولت خواهد بود. اصلاح این مسیر برای تبدیل شدن به موتور واقعی اقتصاد ضروری است.