رقابت بر سر ذخایر معدنی آفریقا؛ هزینه پنهان گذار سبز در کنگو و زامبیا

رقابت بر سر ذخایر معدنی آفریقا، بار دیگر این قاره را به میدان نبرد قدرت‌های بزرگ تبدیل کرده است؛ رقابتی که در آن مواد معدنی حیاتی مانند مس، کبالت و لیتیوم، جایگزین مستعمرات سنتی قرن نوزدهم شده‌اند. در حالی که جهان به دنبال گذار به انرژی‌های پاک است، هزینه‌های زیست‌محیطی و انسانی این تحول در مناطق استخراج، نادیده گرفته می‌شود.

بحران سلامت در معادن کبالت و مس کنگو

جمهوری دموکراتیک کنگو به عنوان منبع اصلی کبالت و مس جهان، شاهد تضاد میان توسعه تکنولوژی و سلامت عمومی است. در حالی که شرکت‌های بزرگ آمریکایی و چینی برای کنترل فناوری‌های اکتشاف و زنجیره تامین رقابت می‌کنند، جوامع محلی با بحران‌های جدی روبرو هستند.

گزارش‌های منتشر شده نشان می‌دهد که فعالیت‌های استخراجی، به‌ویژه در مجتمع‌های بزرگ فرآوری، منجر به افزایش چشمگیر آلودگی هوا شده است. بررسی‌ها حاکی از آن است که غلظت گاز دی‌اکسید گوگرد در برخی مناطق از استانداردهای بین‌المللی فراتر رفته و باعث بروز مشکلاتی نظیر سرفه‌های مکرر و بیماری‌های تنفسی در ساکنان شده است.

"هزینه واقعی تولید مواد معدنی حیاتی، لزوماً در قیمت جهانی آن‌ها منعکس نمی‌شود و اغلب به دوش جوامع محلی در کشورهای در حال توسعه می‌افتد."

فاجعه زیست‌محیطی در رودخانه‌های زامبیا

در سوی دیگر، حادثه فروریختن سد باطله در زامبیا، ابعاد فاجعه‌بار نشت پسماندهای معدنی را آشکار کرد. این حادثه باعث ورود حدود ۵۰ میلیون لیتر پسماند اسیدی حاوی فلزات سنگین به رودخانه کافوئه شد که منبع حیاتی آب برای میلیون‌ها نفر است.

این آلودگی گسترده، نه تنها حیات آبزیان را به خطر انداخته، بلکه کشاورزی و تامین آب آشامیدنی را در مناطق وسیعی تحت تاثیر قرار داده است. پیامدهای این حادثه نشان می‌دهد که خسارت‌های معدنی فراتر از محدوده عملیاتی بوده و به اقتصادهای محلی آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد می‌کند.

پارادوکس گذار سبز و مسئولیت زنجیره تامین

پرونده‌های کنگو و زامبیا، مفهوم «پاک بودن» محصولات نهایی مانند خودروهای برقی را زیر سوال می‌برد. اگرچه این خودروها در زمان استفاده آلاینده ندارند، اما فرآیند استخراج مواد اولیه آن‌ها می‌تواند با تخریب منابع آب و آلودگی هوا همراه باشد.

برای رسیدن به یک گذار انرژی واقعی، سه اصل ضروری است:

• اجرای ارزیابی‌های دقیق و شفاف از محیط‌زیست پیش از آغاز پروژه‌ها.
• تقویت توان نظارتی دولت‌های میزبان برای جلوگیری از تخلفات.
• پذیرش مسئولیت‌پذیری توسط مصرف‌کنندگان نهایی و تولیدکنندگان محصولات بزرگ در زنجیره تامین.

در نهایت، موفقیت گذار به انرژی‌های پاک نباید تنها با میزان تولید باتری یا تعداد خودروهای برقی سنجیده شود؛ بلکه باید بر اساس عدالت در توزیع منافع و کاهش هزینه‌های زیست‌محیطی در مناطق استخراج‌کننده ارزیابی گردد.