مازوت‌سوزی و هزینه‌های پنهان؛ از دست رفتن ۳.۵ میلیارد دلار درآمد سالانه

استفاده از مازوت در نیروگاه‌های کشور، اگرچه راهکاری موقت برای مقابله با ناترازی انرژی و کمبود گاز در فصل سرما محسوب می‌شود، اما هزینه‌های پنهان و سنگینی را بر بدنه اقتصاد و سلامت جامعه تحمیل می‌کند که در ترازنامه‌های رسمی نیروگاهی دیده نمی‌شود.

رشد بی‌سابقه مصرف سوخت‌های کثیف در نیروگاه‌ها

گزارش‌های منتشر شده از داده‌های مرکز داده‌های باز ایران نشان می‌دهد که میزان مصرف مازوت در شبکه برق کشور با جهشی خیره‌کننده روبرو شده است. در سال منتهی به مارس ۲۰۲۵، حجم مصرف این سوخت حدود ۱۲ میلیارد لیتر برآورد شده که نشان‌دهنده ۴۶ درصد افزایش نسبت به دوره‌های گذشته است.

این روند صعودی تنها محدود به مناطق مرکزی نیست و پراکندگی جغرافیایی آن بسیار گسترده است. آمارهای ثبت شده حاکی از موارد زیر است:

• رشد ۵۴۳ درصدی مصرف در استان بوشهر
• افزایش ۱۷۲ درصدی در استان زنجان
• رشد ۱۵۷ درصدی در کهگیلویه و بویراحمد
• افزایش ۸۲ درصدی در منطقه تهران

هزینه فرصت؛ از دست رفتن میلیاردها دلار درآمد ارزی

یکی از بحرانی‌ترین ابعاد اقتصادی مازوت‌سوزی، بحث هزینه فرصت در بخش صادرات انرژی است. زمانی که نیروگاه‌ها برای جبران کمبود گاز به سوخت‌های مایع روی می‌آورند، در واقع فرصت فروش گاز طبیعی به بازارهای جهانی را از دست می‌دهند.

تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که اگر به جای سوزاندن سوخت‌های سنگین، از گاز طبیعی برای تولید برق استفاده می‌شد و سوخت‌های مایع صادر می‌گشت، درآمد ارزی کشور می‌توانست تا ۳.۵ میلیارد دلار در سال افزایش یابد. این شکاف میان درآمد حاصل از صادرات و هزینه مصرف داخلی، یکی از بزرگترین آسیب‌های اقتصادی ناشی از ناترازی انرژی است.

"ارزیابی اقتصادی مازوت‌سوزی بدون در نظر گرفتن هزینه‌های خارج از حسابداری نیروگاه، تصویر ناقصی از واقعیت ارائه می‌دهد."

پیامدهای زیست‌محیطی و بار سنگین بر نظام سلامت

علاوه بر ضررهای مالی، آلایندگی ناشی از سوخت‌های با گوگرد بالا، فشار بی‌امانی بر زیرساخت‌های درمانی وارد می‌کند. استانداردهای بین‌المللی برای سوخت‌های دریایی، سقف گوگرد را بسیار پایین‌تر از سطح فعلی مازوت تولیدی ایران (حدود ۳.۵ درصد) در نظر می‌گیرند.

مطالعات علمی نشان می‌دهند که هزینه‌های مرتبط با بیماری‌های تنفسی و قلبی-عروقی ناشی از آلودگی هوا، بخشی از صورت‌حساب واقعی تولید برق است. اگرچه محاسبه دقیق سهم نیروگاه‌ها در کل آلودگی هوا پیچیده است، اما نمی‌توان از اثرات مخرب انتشار ذرات معلق و دی‌اکسید گوگرد چشم‌پوشی کرد.

راهکارهای جایگزین برای عبور از بحران انرژی

برای خروج از این چرخه معیوب، نیاز به استراتژی‌های چندجانبه وجود دارد که شامل موارد زیر است:

1. بهبود بازدهی: تبدیل نیروگاه‌های قدیمی به سیکل ترکیبی برای کاهش مصرف سوخت.
2. مدیریت شبکه: کاهش اتلاف گاز در مسیر انتقال و توزیع.
3. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر: بهره‌گیری از ظرفیت‌های خورشیدی و بادی که در سال‌های اخیر هزینه‌های تولید آن‌ها به شدت کاهش یافته است.

در نهایت، تنها با مدیریت هوشمندانه تقاضا و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های نوین می‌توان از انتخاب میان «خاموشی» و «آلودگی» جلوگیری کرد.

نتیجه‌گیری: مازوت‌سوزی اگرچه راهکاری ارزان در ظاهر برای تأمین برق است، اما با در نظر گرفتن خسارات سلامت و از دست رفتن فرصت‌های صادراتی، یک تصمیم بسیار پرهزینه برای اقتصاد ملی محسوب می‌شود.