ایران در مسیر سقوط جمعیتی؛ هشدار جمعیت‌شناسان درباره ناکارآمدی سیاست‌های باروری

هشدار درباره سقوط جمعیتی ایران؛ حاتم حسینی، جمعیت‌شناس برجسته، در تحلیل وضعیت فعلی کشور تأکید کرد که میان اهداف بلندپروازانه سیاست‌گذاران و واقعیت‌های اجتماعی، فاصله‌ای بسیار زیاد وجود دارد که می‌تواند ایران را به سمت یک بحران ساختاری در ترکیب سنی جمعیت سوق دهد.

شکاف میان سیاست‌های تشویقی و واقعیت‌های اجتماعی

بر اساس گزارش‌های سازمان ثبت احوال، تنها حدود ۳۴ درصد از مادران دارای سه فرزند یا بیشتر، زیر ۵۰ سال سن دارند. این آمار نشان می‌دهد که بخش بزرگی از خانواده‌های پرجمعیت در ایران متعلق به نسل‌های گذشته هستند که تحت سیاست‌های کنترل موالید رشد کرده‌اند.

حاتم حسینی معتقد است که نسل‌های جدید که اکنون وارد چرخه ازدواج می‌شوند، به دلیل تغییر در ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی، تمایل بسیار کمتری به داشتن فرزندان متعدد دارند. او هشدار می‌دهد که اگر سیاست‌ها نتوانند الگوی فرزندآوری را در میان زوج‌های بدون فرزند یا تک‌فرزند تغییر دهند، افزایش تعداد فرزندان در خانواده‌های پرجمعیت فعلی، نشانه موفقیت محسوب نمی‌شود.

تحلیل جغرافیایی و تمرکز باروری در استان‌ها

تفاوت‌های چشمگیری در نرخ باروری میان استان‌های مختلف ایران مشاهده می‌شود که نشان‌دهنده تنوع فرهنگی و اجتماعی در کشور است. در جدول زیر، مقایسه‌ای از وضعیت مادران پرجمعیت در برخی استان‌ها ارائه شده است:

در مورد سهم بالای تهران از مادران پرجمعیت (۱۲ درصد)، حسینی احتمال می‌دهد که این موضوع ناشی از مهاجرت گسترده از مناطق محروم به پایتخت باشد که در آن الگوی باروری سنتی خود را حفظ کرده‌اند.

پیامدهای افزایش سن مادری و خطر سقوط جمعیتی

تغییرات اقتصادی و اجتماعی باعث شده است که میانگین سن مادری در ایران به بیش از ۲۸ سال برسد. این روند افزایشی در سن ازدواج و فرزندآوری، ساختار جمعیت کشور را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند.

"تجربه جهانی نشان می‌دهد وقتی باروری برای دو دهه زیر سطح جایگزینی باقی بماند، افزایش دوباره آن بسیار دشوار است. ایران ممکن است به سمت سقوط جمعیتی حرکت کند؛ وضعیتی که در آن نرخ مرگ‌ومیر و مهاجرت بر نرخ تولد غلبه می‌کند."

در نهایت، متخصصان بر این باورند که برای جلوگیری از بحران، سیاست‌ها باید از حالت "نسخه واحد" خارج شده و بر اساس شواهد علمی و با تمرکز بر تغییر الگوی رفتاری نسل‌های جدید طراحی شوند.