دیپلماسی ایران و آمریکا؛ گذار از تقابل به سمت حرکت‌های همزمان و هماهنگ

در سال‌های اخیر، بن‌بست میان دیپلماسی ایران و ایالات متحده بار دیگر با چالش‌های جدیدی روبرو شده است. پرسش همیشگی این است که کدام طرف باید قدم نخست را بردارد؟ اما واقعیت جدید نشان می‌دهد که مسئله، اولویت‌بندی اقدامات نیست، بلکه توانایی دو طرف برای حرکت همزمان و هماهنگ در مسیر توافق است.

چالش‌های دیپلماتیک در تنگه هرمز

تنش‌های اخیر پیرامون تنگه هرمز، ضرورت بازنگری در رویکردهای سنتی را برجسته کرده است. تهران خواستار رفع بلوکای دریایی، کاهش تحریم‌ها و دریافت تضمین‌های امنیتی برای بازگشایی این مسیر حیاتی است. در مقابل، واشینگتن بر لزوم گنجاندن موضوع هسته‌ای در ابتدای هرگونه فرآیند دیپلماتیک پافشاری می‌کند.

این اختلاف نظر، ریشه در عدم اعتماد عمیق دارد؛ جایی که هر دو طرف به دنبال اقدامات اعتمادساز هستند اما هیچ‌کدام حاضر به پذیرش ریسک‌های تک‌جانبه نیستند.

درس‌های گذشته و ضرورت تضمین‌های سیاسی

تجربه تاریخی، از توافق سال ۲۰۱۳ تا برجام در سال ۲۰۱۵، نشان داده است که توافقات مرحله‌ای بدون تضمین‌های سیاسی پایدار آسیب‌پذیر هستند. خروج ایالات متحده از برجام در سال ۲۰۱۸، این باور را در تهران تقویت کرد که تعهدات فنی به تنهایی برای مقابله با تغییرات سیاسی در واشینگتن کافی نیستند.

امروزه تحلیلگران معتقدند برای عبور از این بن‌بست، نیازی به رها کردن اصل تقابل نیست، بلکه نیاز به طراحی مکانیسم‌های راستی‌آزمایی قوی‌تر است. مدل پیشنهادی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• اتصال مرحله‌ای کاهش محدودیت‌ها به اقدامات نظارتی
• استفاده از نظارت‌های شخص ثالث برای تضمین اجرای مراحل
• ایجاد رابطه مستقیم بین هر اقدام ایرانی و پاسخ متناظر آمریکایی

نقش میانجی‌ها و آینده دیپلماسی

در این میان، نقش کشورهای میانجی مانند قطر برای ایجاد پل‌های ارتباطی میان خواسته‌های تهران و شرایط واشینگتن، اهمیت دوچندانی یافته است. تلاش‌ها برای ایجاد مکانیسم‌های کاهش تنش در زمینه عملیات نظامی و آزادی کشتیرانی، نشانه‌ای از حرکت به سمت این رویکرد جدید است.

آینده دیپلماسی میان ایران و آمریکا، نه در گرو سیاست «اولین حرکت»، بلکه در گرو انضباطِ «حرکت‌های همزمان و قابل راستی‌آزمایی» است.

در نهایت، موفقیت دیپلماسی زمانی میسر خواهد بود که طرفین بتوانند فرآیندی طراحی کنند که در آن، سازش از نظر سیاسی برای هر دو دولت قابل دفاع و زیان‌بار نباشد.